Pisałem ostatnio o metalach szlachetnych wykorzystywanych w jubilerstwie. Sam metal niekiedy jednak potrzebuje jakiegoś dopełnienia. Potrzebuje czegoś co skupi na sobie uwagę i doda uroku biżuterii. Idealne w tym celu są barwne kamienie. Mogą być szlachetne, półszlachetne czy nawet pospolite. Ważne by były piękne w swojej formie. Najbardziej znanym i pożądanym kamieniem przez Panie jest oczywiście diament. Jednak dziś nie skupimy się na nim, gdyż jest znany a ponadto pisałem o nim już w artykule „Diament – minerał na 10-tkę”. Natomiast przedstawię wam dziś kilkanaście innych naturalnych kamieni, na które możemy natknąć się u jubilera.

Szafir jest bardzo twardym, rzadkim minerałem (niebieską odmianą korundu). W dziesięciostopniowej skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 9. Patrząc z chemicznego punktu widzenia jest to trójtlenek glinu (Al2O3). Niebieską barwę zawdzięczamy domieszkom jonów żelaza (Fe2+) lub tytanu (Ti3+). Występuje również w innych barwach nosząc wówczas inną (często mylącą) nazwę np.: leukoszafir, paparadża, ametyst wschodni, szafir kaszmirski, gwiaździsty, arbuzowy, szmaragd wschodni czy akwamaryn wschodni. Spotkamy go w skałach magmowych (głównie w pegmatytach, i bazaltach). Największe kryształy szafiru znajdowane są na Sri Lance (do 20kg), natomiast największy kryształ szafiru gwiaździstego znaleziono w Birmie (12,6kg).

Szmaragd jest odmianą berylu (minerału z grupy krzemianów) o zielonej barwie. Chemicy nazwą go glinokrzemianem berylu Be3Al2(SiO3)6. W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 7,5 - 8. Z racji niższej twardości, często posiada rysy i pęknięcia. Jednak niweluje się je, wygrzewając w olejach. Produkuje się również szmaragdy syntetyczne lecz wprawne oko odróżni je od naturalnych kamieni. Bardzo rzadką i cenną odmianą jest szmaragd trapiche (przekrój poprzeczny kryształu ma kształt sześcioramiennej gwiazdy). Znaleźć możemy go w skałach metamorficznych (łupki mikowe, przeobrażone wapienie), w żyłach pegmatytowych granitów oraz w piaskach i żwirach złóż wtórnych.

Rubin jest rzadkim, twardym minerałem (czerwono krwista odmiana korundu). W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 9. Od szafiru różni go barwa spowodowana domieszką trójwartościowych jonów chromu a jego wzór chemiczny prezentuje się następująco – Al2O3:Cr3+. Tak jak pisałem barwa zależy od domieszek. Barwę czerwoną wywołują jony chromu, purpurową (wanadu), brunatnoczerwoną (żelaza). Występuje między innymi jako składnik bogatych w glin skał metamorficznych.

Tanzanit jest niebieską odmianą zoisytu (minerału z grupy krzemianów). Mylnie nazywany przez jego pierwszych odkrywców "szafirem Meru". Do dziś mylony z innymi minerałami np. szafirem. Nazwa pochodzi od Tanzanii, gdzie występuje w gnejsach. W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 6,5 – 7. Natomiast jego wzór chemiczny prezentuje się następująco – Ca2Al3(SiO4)3OH. Ten kruchy minerał niekiedy jest poddawany ogrzaniu do temperatury 400 - 500 °C w celu wzmocnienia jego barwy. Ostatnimi czasy zyskuje coraz większa popularność w jubilerstwie.

Topaz jest minerałem o różnorodnej barwie z gromady krzemianów. W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 8. Chemicy nazwą go zasadowym fluorokrzemianem glinu Al2SiO4(OH, F)2. Minerał ten jest kruchy i przezroczysty (gdy nie jest zanieczyszczony innymi metalami). Jednak, gdy zawierają już domieszki np. żelaza, chromu, wanadu, tytanu to stają się barwnymi kamieniami. Występuje wielu rejonach świata w kwaśnych skałach magmowych i kontaktowych (grejzenach). Co ciekawe w Brazylii w 1986 roku znaleziono największy do tej pory okaz, który miał wymiary 2x1,8 metra i ważył 5 ton. W jubilerstwie popularne są topazy przezroczyste oraz o zabarwieniu niebieskim i żółtym.

Akwamaryn (odmiana berylu) jest błękitnym lub niebieskozielonym minerałem (w zależności od ilości domieszek związków żelaza). W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 7,5 – 8 a jego wzór chemiczny to Be3Al2Si6O18. W zależności od ułożenia kryształu może być bezbarwny lub niebieski (dichroizm – dwubarwność). Jest ceniony w jubilerstwie (szczególnie niebieskie kamienie). Często zielone lub zielononiebieskie kamienie poddaje się ogrzewaniu by zmieniły barwę na niebieską (bardziej pożądaną). Ciekawostką jest, że król Stanisław August Poniatowski posiadał berło zrobione z trzech oszlifowanych lasek akwamarynu, połączonych złotymi stylizowanymi oprawami.

Kwarc jest minerałem z gromady krzemianów przestrzennych. Zbudowany głównie z dwutlenku krzemu - SiO2 a jego twardość w skali Mohsa wynosi 7. Kwarc posiada strukturę krystaliczną, ale również występują odmiany skrytokrystaliczne, ziarniste czy naskorupienia. Może posiadać wiele barw. Jednak klasyczny kwarc (kryształ górski) jest przezroczysty i bezbarwny. Wydaje się zimny w dotyku, gdyż charakteryzuje się wysokim przewodnictwem cieplnym (10 razy wyższym niż woda) oraz wysoką pojemnością cieplną. Kwarc posiada wiele odmian, aczkolwiek nie będę ich tu wymieniał, ponieważ najważniejsze z nich pojawią się poniżej. Jest najpospolitszym minerałem w skorupie ziemskiej. Oprócz zastosowania jubilerskiego, większym jego wykorzystaniem cechują się inne działy gospodarki (np. przemysł elektroniczny).

Agat jest wielobarwnym półszlachetny minerałem (odmianą kwarcu skrytokrystalicznego - chalcedonu). Nazwa pochodzi od sycylijskiej rzeki Achates (dzisiaj Dirillo), gdzie wydobywano go już w starożytności. Agaty tworzą różnokolorowe, naprzemianległe warstwy skrystalizowanej krzemionki. Warstwy te są zazwyczaj szare, różowawe i brunatne. Żywsze kolory występują rzadko, dlatego często przeprowadza się sztuczne barwienie agatów. Jest ditlenkiem krzemu - SiO2 o skali twardości Mohsa wynoszącej 6,5 - 7. Agaty występują wśród skał wylewnych i osadowych. Są chętnie wykorzystywane już od czasów starożytnych jako zdobienia i elementy biżuterii.

Ametyst jest minerałem o fioletowym zabarwieniu (przezroczystą odmianą kwarcu mlecznego). Nazwa z języka greckiego oznacza „nie pijany”. Picie wina z czar ametystowych według greckich wierzeń zabezpieczało przez upiciem się. Wiąże się to z rzymskim mitem o nimfie, która uciekając przed niestroniącym od alkoholu bogiem Bachusem, została zamieniona w klejnot przez boginię Dianę. W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 7 a jego wzór chemiczny podobnie jak część przedstawionych przeze mnie kamieni to SiO2. Swoje fioletowe, purpurowe lub purpurowo fioletowe zabarwieniu zawdzięcza obecności żelaza i promieniowaniu radioaktywnemu. Ciekawe jest to, że podgrzewaniem można zmieniać jego barwę. Tak więc do 250°C nie zmienia barwy ale już powyżej tej temperatury staje się bezbarwny. Gdy osiągniemy 500 °C ametyst staje się cytrynowy (cytryn) i po osiągnięciu 600 °C staje się ponownie bezbarwny. Występuje w próżniach pogazowych skał bazaltowych a także wśród skał osadowych.

Cytryn (kwarc żółty) jest rzadkim minerałem. Nazywany również topazem czeskim, złotym czy też fałszywym (nazwy niedopuszczalne w handlu). Twardość (7) i wzór chemiczny (SiO2) jest taki sam jak u kryształu górskiego czy ametystu. Występuje głównie w pegmatytach i w utworach hydrotermalnych. Jest ceniony przez kolekcjonerów i jubilerów (szczególnie cytryny powstałe w naturalny sposób a nie w procesie ogrzewania). Wytwarza się je w procesie ogrzewania z wyżej wspomnianego ametystu lub morionu (kwarcu dymnego).

Opal jest mineraloidem (naturalnie występująca substancja o uporządkowaniu wewnętrznym innym niż w przypadku minerałów) z gromady krzemianów. Jest uwodnioną krzemionką - SiO2·nH2O o twardości 5 – 6,5 w skali Mohsa. To co wyróżnia opal na tle innych kamieni szlachetnych to jego właściwości kryształu fotonicznego. Chodzi tu o jego optyczną nanostrukturę o okresowo zmieniającym się współczynniku załamania światła. Objawia się to tym, że w wyniku załamania, rozszczepienia i odbicia światła, kamień ten zmienia barwę w zależności od kąta jego obserwacji. Opal nie wykształca kryształów (jest zestaloną koloidalną krzemionką z zawartością 3- 10% wody). Istnieje wiele odmian jego kamienia jednak najcenniejszy jest opal szlachetny. Kamienie te spotykany są w skałach magmowych, skałach osadowych oraz osadach gejzerów i gorących źródeł. Niestety nie są pozbawione wad. Są wrażliwe na zmiany temperatury oraz proces dehydratacji (odwodnienia), co może spowodować pękanie kamieni. Dziś tworzy się także opale syntetyczne lub imitacje mające przypominać ten piękny kamień.

Onyks (odmiana chalcedonu) jest minerałem o równoległym ułożeniu warstw (białej i czarnej na przemian). Jednak występuje również w kolorze zielonym i białym. W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 7 i chemicznie jest to ditlenek krzemu – SiO2. Naturalne onyksy należą do skał rzadkich. Występują natomiast na całym świecie a powstają w pogazowych pustkach w skałach wulkanicznych. Często możemy się jednak spotkać z onyksami wytworzonymi sztucznie (np. z agatu) lub z wytworami nazywanymi tak, mimo iż nie zawierają kwarcu (np. onyks egipski).

Spinel jest rzadkim minerałem z gromady tlenków. Nazwa pochodzi od łacińskiego "spina" (strzała) i ostrokrawędzistego kształtu kryształów przypominającego strzałę. W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 8 i a jego wzór chemiczny to MgAl2O4. Spinele tworzą izometryczne kryształy (ośmiościany lub dwunastościany rombowe). Są kruche i przezroczyste. W zależności od domieszek przybierają rożne barwy. Powstają w wysokich temperaturach głównie w bogatych w tlenek magnezu dolomitach i wapieniach. Początkowo był mylony z rubinem. Dziś w biżuterii spotkamy również spinele wytworzone w sposób sztuczny.

Hematyt jest pospolitym minerałem. Jednak możemy go bardziej niż kamień wykorzystywany przez jubilera, kojarzyć z hutnictwem, gdzie jest wykorzystywany jako ruda żelaza (70% Fe). W skali twardości Mohsa jego twardość wynosi 5,5 - 6,5 i chemicznie jest tlenkiem żelaza (III) – Fe2O3. Występuje praktycznie we wszystkich rodzajach skał. Ciekawostka jest, że występuje także na Marsie. Hematyt używany jest jako kamień ozdobny i jubilerski.

Jest to tylko część minerałów używanych w jubilerstwie, jednakże ta bardziej popularna część. Oczywiście minerały te nie są wykorzystywane tylko jako element biżuterii, lecz w rożnych branżach gospodarki. Natomiast przy zakupie biżuterii zwracajmy uwagę na certyfikat autentyczności kamieni szlachetnych. Każdy wyrób z nimi powinien go posiadać. Jeśli go nie ma, powinna zapalić się nam czerwona lampka i powinniśmy zrezygnować z zakupu. Zwłaszcza, że te błyskotki nie są tanie.

Na podstawie:

https://pl.wikipedia.org/
„Minerały, skały, ich praktyczne znaczenie i piękno”, Andrzej Manecki, wydawnictwo AGH, 2011

Źródła grafik:
https://pixabay.com/
https://pl.wikipedia.org/
http://jubiler24h.pl/szmaragdy-%E2%80%93-dlaczego-warto-je-mie%C4%87/
http://jubiler24h.pl/topaz-talizman-strzelca-22-xi-21-xii/
https://www.diamant-edelstein.de/info/rubin_pear_7x6.html
http://www.onyxwroclaw.pl/onyks-pasiasty-kaboszon-trojkat-10-19-10mm,id1963.html