Een paar weken geleden was ik met mijn dochter in Lorraine (Frankrijk) voor een bezoek aan het Musée de l'École de Nancy. We zijn allebei ‘fan’ van de Art Nouveau, of de “Elfenstijl”, zoals we het sinds The Lord Of the Rings zijn gaan noemen. En dan is dit museum een must see !
In dit museum hebben we zoveel moois gezien dat het onmogelijk was om alles te onthouden. Toch kwam afgelopen week één van de objecten uit dat museum plotseling weer in mijn gedachten: een vaas van Emile Gallé, niet eens zo opvallend of groot, maar om meerdere redenen bijzonder.
Niet alleen bijzonder omdat dit een vroeg voorbeeld is van een vaas waarbij het proces van het slijpen van glas is vervangen door het etsen met zuur – een procédé dat in de jaren daarna grootschalig wordt toegepast en in belangrijke mate heeft bijgedragen aan de populariteit van Gallé.
Ook niet omdat de vaas in maart 1903 door Gallé in het Pavillon de Marsan (Parijs) werd geëxposeerd tijdens een tentoonstelling van de École de Nancy.
De vaas is vooral opvallend doordat deze níet is ontworpen door Emile Gallé, ook niet door Louis Hestaux (hoofdontwerper), maar door een vrouw: Rose Wild – van Zwitserse origine en dus waarschijnlijk als Duits uitgesproken!
Tegenwoordig is een vrouwelijke tekenaar/ontwerpster niet meer zo bijzonder, maar rond 1900 is dat een grote uitzondering. Zij is de eerste en enige vrouw die is opgeleid door l'École de Nancy.
Rose heeft er destijds ook daadwerkelijk de credits voor gekregen: de vaas is naast de signatuur van Gallé voorzien van haar eigen handtekening (zie de afbeeldingen hieronder).
|
|
|
| Gallé Émile (1846–1904), Wild Rose (1872–1904), vase – Musée de l'École de Nancy | Handtekening Rose Wild | Handtekening É. Gallé |
Bron: Musée de l'École de Nancy – notice 05130000022
De vaas wordt vaak beschreven als “Vase Rose Wild”, “Vase Érable”, “Vase Sycomore” of combinaties daarvan.
Een schitterende carrière in het verschiet… of toch niet?
Op de Wereldtentoonstelling van 1900 in Parijs had Rose al een bronzen medaille gewonnen met een ander ontwerp. Je zou zeggen: de belofte van een schitterende toekomst! Ze was in 1900 de enige vrouw die bij Gallé werkte, pas 28 jaar oud, en haar talent werd erkend.
Het liep anders en haar carrière nam een tragische wending.
Na 1900 gaat de gezondheid van Gallé sterk achteruit; hij lijdt aan chronische vermoeidheid en verzwakt zichtbaar. De economische situatie van het bedrijf verslechtert en er worden ontslagen aangekondigd – mogelijk stond ook Rose’s positie ter discussie.
Op 4 december 1903 verdwijnt Rose Wild spoorloos. Een zoekbericht in de krant beschreef haar als een 30-jarige vrouw, lang, slank en mooi, in een grijs gestreepte jurk. Ze liep op pantoffels en zou tekenen van geestelijke problemen hebben vertoond. Ze wordt opgespoord en enkele weken later opgenomen in de psychiatrische inrichting Sainte-Anne in Laxou.
Op 28 februari 1904 ontsnapt ze met de bedoeling zichzelf van het leven te beroven.
De volgende dag treft een sluiswachter haar in verwarde toestand aan in Villey-le-Sec. Ze weigert haar naam te geven en een dag later, op 1 maart, wordt haar levenloze lichaam uit de Moselle gevist.
De arts concludeert dat het een ongeluk of een zelfmoord was; een misdrijf werd uitgesloten.
Gallé zelf zal in september van datzelfde jaar overlijden aan – vermoedelijk – leukemie.
Het ontwerp blijft geliefd
Na deze dramatische gebeurtenissen neemt Henriette Grimm, de weduwe van Gallé, de leiding van het atelier over. Vanaf 1907 gaat de glaswerkfabriek verder onder de naam Établissements Émile Gallé.
Het ontwerp van Rose Wild raakt niet in vergetelheid: het wordt jarenlang herhaald in diverse varianten, van sierlijke soliflores van 15–20 cm tot imposante “olifantspootvazen” van bijna een meter hoog.
Toch vervaagt de naam Rose Wild langzaam uit het collectieve geheugen…
Daarnaast lijken er wat misverstanden te zijn over het decor zelf. De bladeren van het decor lijken toch heel anders dan de bladere van een Acer Sycomore (pseudoplatanus) en lijken meer op die van een Acer Negundo. Zie de afbeeldingen hieronder.
|
|
| Esdoorn: Érable Sycomore, Sycamore maple of Acer pseudoplatanus | Esdoorn: Érable Frêne, Ashmaple of Acer Negundo |
Een esdoorn ... toch ?
Het decor van de vaas die in 1903 wordt geëxposeerd, wordt in - serieuze - bronnen aangeduid als Érable Sycomore, bijvoorbeeld hier, hier en hier.
Toch vind ik de bladeren helemaal niet lijken op die van deze soort esdoorn (Acer pseudoplatanus).
Gallé was behalve glaskunstenaar ook botanicus – hij zal zich toch niet vergist hebben?
|
|
|
| Advertentie - "Sycomore" | Advertentie 2 | Advertentie 3 |
Deze publicatie uit 1991 is de eerste die ik kan vinden met de naam Érable Sycomore in relatie tot de vaas van Rose Wild. In de hierboven opgenomen recentere advertenties duikt dezelfde naam Érable Sycomore ook op voor andere vazen met het decor van Rose Wild.
Er zijn bovendien voorwerpen die wél zijn gedecoreerd met een andere soort - echte (?) Sycomore (zoals deze vaas), ontworpen door Gallé zelf. Dit decor lijkt na zijn overlijden niet grootschalig gebruikt door het Etablissement Gallé (de voortzetting van het bedrijf, na zijn overlijden).
Zijn er dan zoveel mensen die zich vergissen ? Ik wil het nu in ieder geval voor eens en altijd zeker weten !
Determinatie van de "Acer negundo" of "Érable Frêne" (fr) en "Ash maple" (en)
Door enig eigen onderzoek en met behulp van Perplexity kom ik tot de volgende conclusie:
Acer negundo (esdoorn met esachtig blad) is goed te herkennen aan zijn samengestelde bladeren en tegenoverstaande knoppen; andere soorten of ondersoorten sluit je uit door vooral naar bladeren, twijgen, knoppen en vruchten te kijken.[1][2][3]
Basiskenmerken Acer negundo
- Blad is oneven geveerd (samengesteld) met meestal 3–7 ongelijk gevormde deelblaadjes; andere esdoorns hebben enkelvoudige bladeren.[1][4][3]
- Bladeren en korte twijgen staan tegenover elkaar aan de tak (tegenoverstaande bladstand), typisch voor esdoorns.[1][4]
- Vruchten zijn dubbele gevleugelde zaden (samares) die vaak in trossen blijven hangen.[1][2]
Uitsluiten van verwarring met es (Fraxinus)
- Es (Fraxinus excelsior) heeft 7–13 smalle, gelijkmatige deelblaadjes per blad; Acer negundo meestal 3–7 bredere, vaak gelobde deelblaadjes.[2][5]
- Es heeft zwarte eindknoppen; Acer negundo heeft lichtgekleurde, behaarde knoppen zonder zwarte eindknop.[2][3]
- Bij es zijn de vruchten enkelvoudige, smalle samaras; bij Acer negundo hangen duidelijk “esdoorn‑achtige” dubbele vleugeltjes. [2][5]
Uitsluiten van andere esdoorns
- Andere esdoorns in tuinen (bijv. gewone esdoorn, Noorse esdoorn, plataan-esdoorn) hebben enkelvoudige, handvormige bladeren, geen samengestelde. [1][6][7]
- Zie je samengestelde bladeren met 3–7 deelblaadjes én tegenoverstaande bladstand, dan is het vrijwel zeker Acer negundo en geen andere esdoornsoort.[1][4]
Bronnen
[1] Acer negundo - Wikipedia (en)
[2] Description de l'érable negundo (Acer negundo) - Shiatsuki.net
[3] Acer negundo, Boxelder, Ash-leaved Maple - Plant Database
[4] Acer negundo (ash-leaved maple, boxelder) - Go Botany
[5] L'Erable négondo - Acer negundo L.
[6] Acer species comparisons
[7] Acer negundo - Plant Toolbox
[8] Acer negundo L.
[9] Compare varieties of Acer negundo | Permaculture Local
[10] Que savons-nous de l'Érable négondo Acer negundo L. ?
Overige bronnen
Conclusie
Alle geraadpleegde bronnen en waarnemingen wijzen dezelfde kant op:
het decor op de vaas van Rose Wild is dat van de Érable Frêne (Acer negundo) – en niet van de Érable Sycomore!
De latere vazen van het Établissement Gallé volgen allemaal ditzelfde decor. Alleen de eerdere ontwerpen van Émile Gallé zelf tonen, vermoedelijk, de echte Érable Sycomore (Acer pseudoplatanus).