Ekonominin kurumsallaşması ve piyasaların kurulmasından sonraki süreçte, çeşitli çılgınlıklar ve değeri aşırı yükselmiş balon olarak tabir edilen varlıklar, en çok para kazanılan ve kaybedilen alanlar olmuştur. Bugün geçmişteki bu balonlara kısa bir bakış ve günümüzün balonu olmaya aday kriptopara piyasalarının geçmiştekilerle karşılaştırmasını ve öngörülerimi paylaşacağım.
Öncelikle bilinen ilk ekonomik balon Lale Çılgınlığı, Tulip Mania olarak adlandırılan balon. 3 yıl kadar sürüyor. Ancak önemli bir nokta gözden kaçırılıyor, bu balonun hazırlığı yaklaşık 30 yıl sürüyor. İlk lale soğanlarının Osmanlı'dan Hollanda'ya götürülmesiyle başlayan yaklaşık 30 yıllık bir süreç. Bunu aklımızda tutalım. Bu da lale çılgınlığı fiyat değişimini gösteren endeks.
Tarihi boyutlara çok girmeden bir sonraki ekonomik balonumuza bakalım İngiltere'deki 1718-1721 tarihli South Sea Bubble. Bu öyle bir balon ki Sir Isaac Newton, evet tarihin gördüğü en zeki adamlardan biri de bu balonda servetini yitiriyor ve fakirliğe düşüyor. Bu da Newton'ın nasıl battığını gösteren South Sea Bubble grafiği.
Çok uzatmamak adına şimdiki balonumuza en çok benzeyen DotCom Balonu'nu söylemiş olalım. Tüm bu balonlarla alakalı internette bir sürü bilgi var, dileyenler okuyabilir. DotCom Bubble da sanırım 1997 yılında Amerikan Hükümeti'nin kredilerdeki faiz oranlarını düşürmesiyle birlikte açgözlü ve risk alan yatırımcıların gidip zamanın en popüler işi olan internet sitelerine, evet basit internet sitelerine, dahası isminde .com ifadesi olan her türlü hisseye yatırım yapmasıyla oluşan bir balon. Ama bu balonun en büyük özelliği gerçekten artı değer üreten ve iyi fikirler barındıran internet sitelerinin bazılarının bu balon sırasında gördüğü zirveleri bile, çöküşten bir süre sonra aşmış olması. En meşhur örnek Amazon.com ve bu balon da buradan görülebilir. Nasdaq Bubble da deniyor sanırım.
Sırada herkesin bildiği, gördüğü genel olarak ekonomik balonları niteleyen tablo var.
Şimdi günümüzdeki kriptoparaların toplam market hacminin grafiğine ve Bitcoin'in grafiğine bakalım.
Bunları göz önünde tutun ve esas analiz kısmına geçiyoruz.
- Bitcoin ve diğer kriptoparaların grafikleri kesinlikle balon grafiklerine benziyor.
- Bitcoin ve kriptoparaların genel olarak sunduğu yenilik ve özellikler lale çılgınlığı ve South Sea Company çılgınlıklarından çok ayrı.
- Peki Bitcoinb ve kriptoparalar bu kadar değer üretti mi? Bu değer gerçek mi? Rakamlara daha yakından bakalım.
Bugün an itibariyle Bitcoin'in market büyüklüğü 190 Milyar dolar. Toplam kriptoparaların market büyüklüğü 571 Milyar dolar. Bu sayılar gerçekten büyük sayılar. Dünya üzerindeki toplam altının market büyüklüğü 8.1 Trilyon dolar. PetroChina'nın market büyüklüğü 11 Trilyon dolara yakın. Ya da Apple 868 Milyar dolar. Şimdi soru şu: Vitalik de bu soruyu sormuştu : Biz bu kadar market büyüklüğünü hak edecek ne ürettik? Gerçekten de kripto para piyasasının ortaya koyduğu ürünlerin toplam değeri bu kadar değil. Elbette tüm ekonomik alanlara hakim olursa blockchain işi ve kripto paralar bu market cap mümkün. Ama ne zaman olur bu? Şu an market büyüklüğü olarak ilk yüzde bulunan kripto paraların pek çoğunun çalışan bir ürünü yok. Gerçek hayata entegre olmuş çok az şey var. Bu entegrasyonlar için çalışmalar yapılıyor. Çoğu kripto para aslında ethereum network üzerinde oluşturulmuş tokenlar.
Şimdi diyelim ki Amazon.com gibi hayatımızın merkezine oturacak bir blockchain ve kripto para projesi var. Ancak en büyük market büyüklüğüne sahip 50 şirketten 50.si 195 Milyar dolar market büyüklüğüne sahip. Şu an Bitcoin market büyüklüğü bu şirketin market büyüklüğüne denk sayılabilir. Sizce bu sıralamanın içine, ilk 50'ye 5 sene içerisinde kaç tane kripto para projesi katılabilir. Benim iyimser tahminim 10 tanesinin katılabileceği yönünde. Ancak böyle bir değer üretmesi mümkün mü?
Kendi alanlarındaki piyasayı kontrol edebilmeleriyle mümkün. Örneğin Ethereum'un ve Bitcoin'in Smart Contract ve en güvenilir Blockchain olma özellikleriyle değerlerini çok yitirmeyip bu sıralamaya katılması mümkünken, diğer token ya da coinlerin hepsi kendine özgü bir şey geliştirebilir mi?
Milyar dolarlık şirketlerin 50 tane çalışanı 5 tane developer'ı olabilir mi?
Türkiye'de kaç tane milyar dolarlık şirket var merak ediyor musunuz? Mesela Koç Holding market büyüklüğü 12.4 milyar dolar. 91.000 çalışanı var. 91.000 insanın her gün çalıştığı devasa bir organizasyonun değeri bu. Daha güzel bir karşılaştırma için mesela Stellar bir ödeme portalı. Bir ödeme yöntemi olan Visa'nın 11.300 çalışanı var. Stellar sitesinde 24 kişi çalışan olarak görülüyor. Stellar market büyüklüğü 10 milyar dolar civarı. Visa market büyüklüğü 284 Milyar dolar. Sizce Stellar gerçekçi bir değerlendirmeyle Visa'nın ne kadar işini elinden alabilir? Ya da Paypal'a bakalım, 108 Milyar dolar, Stellar için daha iyi bir örnek. Paypal'da kaç kişi çalışıyor ve bu değeri üretiyor: 13.000 çalışan.
Şimdi diyeceksiniz ki blockchain bu işi kendi kendine yapıyor? Hayır PoS ya da PoW olmasına göre minerlar ya da stakerlar yapıyor bu adamların yaptığı işi. PoW olanlar bir şey harcıyor: Elektrik ve karşılığında bir değer üretiyor: Blokzincirine kaydedilen işlem. Peki tükettiğimiz elektrikten ne kadar fazla değer üretebiliriz? Çok fazla değil, verimlilik bu işte anahtar, geri kalan kısım balon. Bakalım yıllık 2.2 Milyar dolarlık elektrik tüketiyormuş Bitcoin blokzinciri. Peki ne kadar kazanıyor minerlar? 10.3 Milyar dolar. Ben bu yaklaşık %370 karlılığı fazla buluyorum. Bu kadarlık bir değer üretiyor mu Bitcoin? Esas hesaplanması gereken budur. Bitcoin'in yaptığı iş paranın uçtan uça aracısız aktarılması ve bunun bir deftere kaydedilmesidir. 10.3 milyar dolar ciro yapan bir şirket gibi düşünün blockchaini. Bu şirketin market büyüklüğü 195 Milyar dolar diyin mesela. Teşbihte hata olmaz. Mesela Visa 18.6 Milyar dolar ciro yapmış geçen sene. Hatırlayın market büyüklüğü 284 Milyar dolar. Böyle karşılaştırınca mantıklı geldi mi?
Hayır, çünkü bitcoin whitepaper okuduysanız bilirsiniz ki amaçlardan biri bankaların finansal sisteme hakimiyetine son vermektir.
Yıllık neredeyse Visa ile aynı miktar para kazanan madencilerin eline mi vereceğiz finansal geleceğimizi?
Bakın ben ne uzmanım ne hoca. Araştırıyor, düşünüyor ve çeşitli sonuçlara varıyorum.
Yatırım yaptığınız kriptoparaların projelerinin ne kadarını hayatınızda kullanacaksınız? Ben 5 sene içerisinde 100 kadar oluşumun ayakta kalacağına inanıyorum. Bunların hepsi trilyon dolarlık şirketler olabilir ama önce dibi görecekler. Çünkü bana göre ürettikleri değerin çok üzerinde talep görmeleri daha fazla şişmelerini imkansız hale getirecek. %80-90 değer kaybedip birkaç sene içerisinde geri değer kazanacak sağlam projeler.
Büyük bir temizlik bizi bekliyor, ne yapmak lazım: Güzel, geleceği olan, arkasında fikir, çalışan bir takımı olan, sadece çok iyi para kazanacağınızı vaat etmeyip bir değer üreteceğini vadeden projeleri satın alın. Uzun dönem tutun. Market patladığında ve çöktüğünde inandığınız projelerden alımlar yapın.
10 sene içerisine günümüzün Amazon hisseleri olacak elinizde bir bakıma.
Biraz dağınık ve sistemsiz bir yazı oldu, umarım düşüncelerinize katkıda bulunmuştur.