Prawo o stowarzyszeniach

Prawo o stowarzyszeniach (prawo do zrzeszania się) 1999 rok, tekst jednolity: 2001
Ustawa jest kontynuacją prawa do zrzeszania się. Art. 58 Konstytucji normuje w sposób generalny sprawy stowarzyszeń – stanowi on, że

'każdemu zapewnia się wolność zrzeszania się, zakazane są zrzeszenia, których cel lub działalność jest sprzeczne z konstytucją lub ustawą'.

Wynika stąd, że o odmowie rejestracji stanowi wyłącznie sąd. Tylko sąd może również zakazać działania zarejestrowanemu zrzeszeniu. Konstytucja odsyła jednak w sprawach rejestracji zrzeszeń i nadzoru nad nimi do odrębnych ustaw, są to różne rodzajowo zrzeszenia. Regulacje dotyczące stowarzyszenia to także art. 20 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka1948, art. 22 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych 1968 roku, oraz art. 11 Europejskiej Konwencji Ochrony Praw i Wolności Człowieka.

Ustawa i Konstytucja traktują prawo do zrzeszania się w sposób bardzo szeroki, nie ograniczają się wyłącznie do stowarzyszeń w rozumieniu ustawy z 1989. Postanowienia konwencji międzynarodowych dopuszczające ograniczenia w drodze ustaw prawo do zrzeszania się dotyczą także form organizacyjnych do których nie stosuje się ustawy o stowarzyszeniach. Stowarzyszenia są więc jedna z form zrzeszania się obywatel, chociaż w praktyce życia społecznego odgrywają jedna z ważniejszych ról. Prawo do zrzeszania się jest regulowane w sposób szeroki i nie ogranicza się tylko do stowarzyszeń. Stowarzyszenia reguluje ustawa o stowarzyszeniach. Zgodnie z tą ustawą, art.1,

obywatele polscy mają prawo do realizowania prawa do zrzeszania się w formie stowarzyszeń zgodnie z postanowieniami konstytucji oraz porządkiem pranym określonym w ustawach.

Prawo to nie może podlegać żadnym ograniczeniom, za wyjątkiem ustawowych, gdy jest to niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa państwowego, porządku publicznego, ochrony zdrowia, ochrony moralności publicznej albo ochrony praw i wolności innych osób. Stowarzyszenia mają prawo wypowiadania się w sprawach publicznych. Art. 2 prawa o stowarzyszeniach podaje definicję legalną stowarzyszenia –

stowarzyszenie jest dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych.

Dobrowolność oznacza, że nikogo nie można zmuszać do przynależenia do stowarzyszenia. Nie można także wprowadzać ograniczeń dotyczących występowania ze stowarzyszenia. Dobrowolność ujęta jest także w art. 6 ust.1, gdzie mówi się o zakazie tworzenia stowarzyszeń, w których obowiązywałby zasada bezwzględnego posłuszeństwa członków wobec władz stowarzyszenia. Nikogo nie można zmuszać do udziału w stowarzyszeniu. Nie może on ponosić ujemnych następstw z powodu przynależności lub pozostawania poza nim.

Samorządność art.2 ust.2. oznacza samodzielność w ustalaniu celu, programów działania stowarzyszenia, ustalania struktury organizacyjnej, uchwalaniu aktów wewnętrznych stowarzyszenia dot. jego działalności.

Trwały charakter – ustawodawca wskazuje, że stowarzyszenia nie służą doraźnym celom, takim doraźnym celom służą inne formy np. zgromadzenia, manifestacje. Powinny działać w sposób ciągły i trwały.

Powoływanie w celach niezarobkowych – dla celów zarobkowych powołuje się inne jednostki organizacyjne np. spółki, przedsiębiorstwa. Stowarzyszenie powinno więc opierać działalność na pracy społecznej swoich członków, nie mniej jednak może zatrudniać pracowników poza stowarzyszeniami zwykłymi, które nie mogą tego robić. Ustawodawca pozwala prowadzi im działalność gospodarczą, z tym że dochód nie może być dzielony między członków stowarzyszenia, może być on przeznaczany wyłącznie do realizacji celów statutowych stowarzyszenia- nie może być dzielony między członków stowarzyszenia. Działalność gospodarcza nie może być celem pierwszoplanowym stowarzyszenia. Musi być wpisane do rejestru przedsiębiorców w KRS.

KRS – Rejestr przedsiębiorców, rejestr stowarzyszeń i fundacji oraz rejestr dłużników

Kto ma prawo do tworzenia stowarzyszeń – przysługuje ono obywatelom polskim mającym pełną zdolność do czynności prawnych, niepozbawionych praw publicznych. Tworzyć stowarzyszenia mogą także małoletni w wieku od 16 do 18 lat. Mogą oni także należeć do stowarzyszeń. Mogą skorzystać z czynnego lub biernego prawa wyborczego do niego, ale w skład zarządu takiego stowarzyszenia wchodzić mogą w większości osoby mające pełną zdolność do czynności prawnych. W stowarzyszeniach mogą funkcjonować małoletni poniżej 16 roku życia, z tym że prawo wyborcze przysługuje wyłącznie osobom mającym pełną zdolność do czynności prawnych, chyba że stowarzyszenie składa się wyłącznie z takich małoletnich poniżej 16 roku życia. Małoletni poniżej 16 roku życia mogą przynależeć za zgodą opiekunów ustawowych. Mogą do nich należeć także cudzoziemcy mieszkający na stale na terytorium RP na zasadach dotyczących obywateli polskich.

Wyłączenia, Przepisom ustawy nie podlegają:

1. Organizacje społeczne działające na podstawie odrębnych ustaw lub umów międzynarodowych.
2. Kościoły lub inne związki wyznaniowe oraz ich osoby prawne .
3. Organizacje religijne, które regulowane są innymi ustawami.
4. Komitety wyborcze w związku z wyborami do Sejmu, Senatu, parlamentu EU, wyboru prezydenta, wyboru do jednostek samorządu terytorialnego <- tu Kodeks Wyborczy.
5. Partii politycznych
   Ustawa o stowarzyszeniach może mieć zastosowanie też: w ustawie o szkolnictwie wyższym, w ustawie o ochronie przeciwpożarowej, o samorządzie gminnym (gminy mogą tworzyć stowarzyszenia- 3 gminy już mogą)

Stowarzyszenia podlegają rejestracji w KRS. Nadzór na działalnością stowarzyszeń prowadzi przede wszystkim starosta właściwy ze względu na siedzibę. Nadzór może sprawować także wojewoda, ale dotyczy to stowarzyszeń jednostek samorządu terytorialnego.

Typologia stowarzyszeń

Istnieją obecnie 3 rodzaje stowarzyszeń:

1. Stowarzyszenia zwykłe
2. Stowarzyszenia (zarejestrowane)
3. Związki stowarzyszeń

Stowarzyszenia zwykłe

To stowarzyszenia, które nie posiadają osobowości prawnej. Żeby założyć takie stowarzyszenie wystarczą 3 osoby. Osoby zakładające uchwalają regulamin działalności, podaje się tam cel stowarzyszenia, jego nazwę, teren działania tego stowarzyszenia, środki, które mają służyć realizacji tego celu, siedzibę tego stowarzyszenia oraz przedstawiciela. Członkowie tego stowarzyszenia informują o założeniu tego stowarzyszenia na piśmie organ właściwy ze względu na siedzibę stowarzyszenia – starostę. Jeżeli przez 30 dni organ nadzorujący nie wnosi sprzeciwu to możemy przyjąć, że po tym okresie nie zakazano jego działalności, stowarzyszenie może podjąć działalność. Takie stowarzyszenie utrzymuje się ze składek. W związku z tym nie może łączyć się w związki stowarzyszeń, nie może powoływać jednostek terenowych organizacyjnych, nie może zrzeszać osób prawnych, nie może prowadzić działalności gospodarczej, nie może przyjmować spadków, zapisów, darowizn, nie może korzystać z ofiarności publicznej, nie może także otrzymywać dotacji.

Stowarzyszenia zarejestrowane

Podlegają rejestracji w Krajowym Rejestrze Sądowym. Są to stowarzyszenia, które posiadają osobowość prawną. O ich rejestracji decyduje sąd. Stowarzyszenie tworzy min. 15 osób, uchwalają one statut, wybierają komitet założycielski. Statut powinien określać w szczególności –
• nazwę stowarzyszenia, która je odróżnia i nie może się powtarzać w innych stowarzyszeniach, związkach itd. ,
• cel stowarzyszenia, teren działania i siedziba stowarzyszenia,
• sposób realizacji celów stowarzyszenia,
• prawa i obowiązki członków, sposób nabywania członkostwa, jego utraty,
• władze stowarzyszenia, w jaki sposób są wybierane, jaki skład, kompetencje,
• sposób reprezentowania stowarzyszenia,
• zaciąganie zobowiązań majątkowych,
• warunki ważności uchwał,
• sposób uzyskiwania środków finansowych, sposób ustanawiania stawek członkowskich, wysokość tych stawek,
• zasady dokonywania zmian w składzie, zasady dokonywania zmian w statucie,
• sposób rozwiązania stowarzyszenia
• osoby prawne wspierające stowarzyszenie
• tworzenie jednostek terenowych
• inne postanowienia.

Stowarzyszenie podlega rejestracji w KRS. Komitet założycielski składa wniosek, do którego musi dołączyć:
a) statut,
b) listę założycieli na której muszą być podane imiona, nazwiska, data i miejsce urodzenia, miejsce zamieszkania i własnoręczne podpisy.
c) protokół wyboru komitetu założycielskiego
d) informację o adresie siedziby stowarzyszenia (nawet tymczasowej).
Sąd rejestrowy przed wydaniem postanowienia o zarejestrowaniu stowarzyszenia dokonuje niezbędnych ustaleń i jeżeli okaże się, że zauważą jakieś braki, może w tym celu wyznaczyć posiedzenie wyjaśniające. Na to posiedzenie sąd wzywa uczestników postępowania. Sąd powinien rozpatrzyć o rejestrację niezwłocznie, a rozstrzygnięcie powinno nastąpić nie później niż w ciągu 3 miesięcy od dnia złożenia wniosku. Sąd rejestrowy doręcza także organowi nadzorującemu organ nadzorujący ma prawo wypowiedzieć się co do wniosku w ciągu 14 dni. Może także przystąpić do postępowania wyjaśniającego. Jeżeli wszystko jest zgodne z przepisami, sąd wydaje postanowienie o wpisie do KRS. Sąd stwierdza, ze statut jest zgodny z przepisami prawa a założyciele wypełniają postanowienia ustawowe. Z chwilą wpisu stowarzyszenie otrzymuje osobowość prawną i może rozpocząć działalność. O wpisie zawiadamia założycieli i organ nadzorujący. Całe postępowanie o wpisie do KRS jest wolne od opłat sądowych. Mogą dostawać spadki, darowizny, zapisy, mogą korzystać z ofiarności publicznej oraz prowadzić działalność gospodarczą Organ nadzorujący: starosta

Związki stowarzyszeń tworzą min. 3 stowarzyszenia zarejestrowane. Członkami związku mogą być także inne osoby prawne, z tym że osoby prawne, które mają cele zarobkowe mogą być jedynie członkami wspierającymi. Organ nadzorujący: wojewoda

Nadzór nad stowarzyszeniami

Organ nadzorujący ma w stosunku do stowarzyszenia:

1. Żądać odpisów uchwał walnego zebrania członków (zebrania delegatów) w terminie wyznaczonym przez siebie. Może żądać od władz stowarzyszenia złożenia niezbędnych wyjaśnień.
2. W przypadku, gdy stowarzyszenie nie zastosuje się do wymagań wyżej wymienionych, wtedy organ nadzorujący może zwrócić się do sądu, a ten może nałożyć grzywnę na stowarzyszenie w wysokości nie wyższej niż 5 tys. zł. Stowarzyszenie może się zwolnić od grzywny, jeśli niezwłocznie złoży uchwałę/wyjaśnienie – zwraca się w terminie 7 dni o zwolnienie od grzywny.

Te działania przypominają bardziej kontrolę niż nadzór. Organy nadzorujący ma:
a. Prawo żądania od zarządu stowarzyszenia złożenia w wyznaczonym terminie odpisów uchwał walnego zebrania członków walnego stowarzyszenia, jeżeli jest to duże stowarzyszenia to odpisów uchwał walnego zebrania delegatów.
b. O. nadzorujący może żądać złożenia niezbędnych wyjaśnień

Gdy nie zastosują się do ww. żądań wówczas organ nadzorujący zwraca się do sądu a sąd może jednorazowo nałożyć grzywnę (w wysokości 5 tys. zł). Z tymże zarząd może się uwolnić z tej grzywny wtedy, gdy niezwłocznie wypełni żądanie organu nadzorującego i wówczas w terminie 7 dni zwraca się do sądu o zwolnienie od grzywny.

Inny rodzaj środków nadzoru:

Gdy podstawa stowarzyszenia jest niezgodna z prawem, narusza postanowienia statutu stowarzyszenia wówczas organ nadzorujący w zależności od stopnia stwierdzonych nieprawidłowości:

1. Może wystąpić o ich usunięcie (wyznacza termin usunięcia)
2. Może udzielić ostrzeżenia władzy stowarzyszenia
3. Może wystąpić do sądu o zastosowanie określonych środków, np.
   a. może udzielić upomnienia władzom stowarzyszenia
   b. może uchylić uchwałę stowarzyszenia niezgodną z prawem lub statutem
   c. może rozwiązać stowarzyszenie jeżeli jego działalność w sposób uporczywy i rażący narusza prawo albo postanowienia statutu i nie ma możliwości do tego by nastąpiło przywrócenie stanu zgodnego z prawem lub postanowieniami statutu

Sąd rozpoznając taki wniosek dot. rozwiązania stowarzyszenia może z własnej inicjatywy albo na wniosek wydać zarządzenie tymczasowe o zawieszenie w czynnościach zarządu stowarzyszenia. Wtedy również wyznacza przedstawiciela do prowadzenia bieżących spraw stowarzyszenia. Rozpoznając taki wniosek o zawieszenie a także rozwiązanie stowarzyszenia sąd może zobowiązać władze stowarzyszenia o rozwiązanie nieprawidłowości. W razie upływu bezskutecznego terminu sąd z własnej inicjatywy lub na wniosek organu nadzorującego podejmie określone postępowanie w sprawie rozwiązania stowarzyszenia.

W ramach działań nadzorczych sąd może także ustalić kuratora wtedy, gdy stowarzyszenie nie posiada zarządu zdolnego do działań prawnych. Taki kurator ma obowiązek w terminie nie dłuższym niż 6 miesięcy zwołać walne zebranie członków stowarzyszenia (walne zebranie delegatów) w celu wybrania zarządu. Do czasu wyboru zarządu kurator reprezentuje stowarzyszenie we wszystkich sprawach, w tym majątkowych.

Inny sposób rozwiązania stowarzyszenia:

Sąd na wniosek organu nadzorującego może rozwiązać stowarzyszenie gdy :

1. zmniejszyła się liczba członków potrzebna do założenia stowarzyszenie (poniżej 15)
2. gdy stowarzyszenie nie posiada przewidzianych w ustawie władz
3. nie ma warunków do ich wyłonienia w ciągu najbliższego roku

Likwidacja stowarzyszenia:

1. Stowarzyszenie może być rozwiązane na podstawie własnej uchwały- likwidatorami są członkowie zarządu.
2. W ramach odpowiednich postanowień uchwały ostatniego walnego zebrania członków.
3. W razie rozwiązania stowarzyszenia przez sąd. Wówczas sąd zarządza likwidację i wyznacza likwidatora. Obowiązkiem likwidatora jest przeprowadzenie likwidacji- jak najbardziej sprawnej (żeby zabezpieczyć majątek s przed nieuzasadnionych uszczuplenie i czasie jak najkrótszym). Po zakończeniu likwidacji likwidator składa sądowi wniosek o wykreślenie stowarzyszenia z KRS. Jeżeli likwidacja nie skończyła się w ciągu 1 roku to likwidatorzy mają obowiązek przedstawić sądowi przyczyny opóźnienia- sąd przedłuża termin likwidacji albo wyznacza nowego likwidatora.

Jeżeli został jakikolwiek majątek stowarzyszenia to przeznaczony jest na cele określone w statucie lub uchwale walnego zebrania członków o likwidacji stowarzyszenie, a w razie braku postanowień to sąd orzeka o przeznaczenie majątku na określony cel społeczny.

Źródło : Prawo administracyjne autor M. Wierzbowski
Zdjęcie : https://pixabay.com/pl/sprawiedliwo%C5%9Bci-pomnik-2060093/