Son vaxtlar tanınan insanların səhhəti ilə bağlı xəbərlərdə qara ciyər sirrozu xəstəliyinin adı tez-tez çəkilir. Aktyor Ələkbər Hüseynov, AFFA prezidenti Ramiz Mirzəyev bu xəstəlikdən dünyalarını dəyişdilər. Sirrozdan əziyyət çəkən müğənni Baloğlan Əşrəfova ötən il Türkiyədə qara ciyər köçürüldü. Nə olan şeydir qara ciyər sirrozu? Azərbaycanda bu xəstəlik çoxmu yayılıb? Xeyli aktuallaşmış bu suallara aydınlıq gətirmək üçün mütəxəssislərə müraciət edilib.
İxtisasca həkim olan yazıçı Rafiq Tağı ən əvvəl onu bildirdi ki, bu xəstəliyin adı Azərbaycan mətbuatında düzgün ifadə olunmur: «Hamı qara ciyər serrozu yazır. Amma əslində xəstəliyin adı qara ciyər sirrozdur. Sirroz yunan sözü «kirros»dan götürülüb, «limon sarılığında» deməkdir. Hər hansı parenximatoz orqanda birləşdirici toxuma əmələ gəlməsi anlamındadır. Yəni sirroz başqa orqanlarda da ola bilər: xolesistit – öd kisəsinin iltihabı, pankreas – mədəaltı vəzi, pankreatit – mədəaltı vəzinin iltihabı, qastrit – mədənin iltihabı».
R.Tağının verdiyi məlumata görə, qara ciyər sirrozu – qara ciyər hüceyrələrinin distrofiyası (maddələr mübadiləsinin pozulması) nəticəsində tədricən artan qara ciyər çatmamazlığı, habelə çapıqlı büzüşmə və qara ciyərdə quruluşca yenidənqurulma ilə xarakterizə olunan xroniki gedişli xəstəlikdir: «Qara ciyər sirrozu polietioloji (çoxmənşəli) xəstəlikdir. Onun səbəbləri infeksion hepatitlər (hepatit – qara ciyərin iltihabı), alkoqolizm, qidada zülal və vitamin çatışmazlığı, toksiko-allergik faktorlar (zəhərlənmə və allergiyalar), xolestaz (öd durğunluğu) ola bilər».
Tibbi ədəbiyyatlarda xəstəliyin ümumi klinik əlamətləri belə verilir:
qara ciyər nahiyəsində (sağ qabırğa altı) və epiqastral (mədəüstü) nahiyədə, bəzən bütün qarına yayılan, küt və göynədici ağrılar (xüsusən yağlı-piyli yeməklərdən sonra). Ağrı qara ciyərin böyüməsi və onun sinir hüceyrələri ilə zəngin kapsulasının (Qlisson kapsulası) dartılması ilə əlaqədardır;
iştahsızlıq, öyümələr, köpmə (meteorizm), bəzən üşütmə hissi, qarın işləməsi (tezləşmə);
hemorragik (qanaxma) sindrom – genişlənmiş yemək borusu və mədə venalarından qanaxmalar;
dərialtı piy təbəqəsinin azalması; əzələlərin (xüsusən çiyində) atrofiyalaşması;
üzdə sarımtıllıq (ya sarılıq);
dodaqlar və dil parlaq nəzərə çarpır;
assit (qarın boşluğuna maye yığılır);
qarının ön divarında görünən venalar;
ayaqlarda şişkinlik;
dəridə qara ciyər «ulduzcuq»ları;
ovucların eriteması – qızartısı (qara ciyər ovucu);
ginekomastiya (kişilərdə döş vəzilərinin böyüməsi);
barmaqların təbil çubuqları şəklinə düşməsi.
Vəli Axundov adına Milli-Tibbi Elmi-Tədqiqat Profilaktika İnstitutunun direktoru, akademik Namiq Əliyev bildirib ki, qara ciyər sirrozu Azərbaycanda o qədər də geniş yayılmış xəstəlik deyil: «Ümumi xəstəliklərin 5-6 faizini təşkil edir. Məsələn, Rusiya ilə müqayisədə Azərbaycanda bu xəstəliyin çox az yayıldığını deyə bilərik».
N.Əliyevin sözlərinə görə, bu xəstəliklə mübarizə aparmaq üçün həkimə vaxtında müraciət etmək lazımdır: «Əksər hallarda insanlar buna laqeyd yanaşırlar, çünki qara ciyər elə bir orqandır ki, ağrını ən son mərhələdə biruzə verir. Elə faktlar da var ki, artıq qara ciyər bütün funksiyasını itirmiş olur və həkim orqanı dəyişmək məcburiyyəti qarşısında qalır. Buna misal olaraq tanınmış müğənni Baloğlan Əşrəfovu göstərmək olar».
Ekspertin sözlərinə görə, sirroz Azərbaycanda çox yayılmasa da, ölkədə bu sahənin kifayət qədər mütəxəssisi var: «Qara ciyər xəstəlikləri ilə bağlı ayrıca institut fəaliyyət göstərməsə də, bir çox mərkəz bu problem üzrə ixtisaslaşıb».
N.Əliyev deyir ki, qara ciyərin köçürülməsi nadir əməliyyatlardan sayılır: «Dünyanın yalnız bir neçə ölkəsində – Fransada, ABŞ-da həyata keçirilir. Azərbaycana yaxın dövlət içərisində isə Türkiyənin adını çəkə bilərik. Türkiyə bu sahə üzrə xeyli uğur qazanıb».
Akademik onu da bildirir ki, xəstəyə donoru heç də kənarda axtarmaq vacib deyil: «Xəstənin yaxın qohumları donor ola bilər: qızı, qardaşı, valideyni... Burada əsas şərt qan qruplarının üst-üstə düşməsi və donorun qara ciyərinin tam sağlam olmasıdır».