Biblioteka w Exeter, stanowiąca część kompleksu Akademii Philipsa w Exeter (New Hampshire, USA), to obecnie jedna z najbardziej znanych bibliotek powstałych w XX wieku. Choć z zewnątrz sprawia wrażenie niepozornej bryły, skrywa w sobie zaskakująco piękne, dopracowane i funkcjonalne wnętrze. Jaka jest jej historia?
Początkowo planowano wyłącznie rozbudowę istniejącej już Biblioteki Davisa, lecz powiernicy Akademii odrzucili ten koncept jako nieadekwatny do potrzeb biblioteki uczelnianej. Doprowadziło to do decyzji o zaprojektowaniu nowego, niezależnego budynku. Wymagano przewidzenia w projekcie potrzeb Akademii mogących się pojawić w ciągu najbliższych 25 lat oraz dopasowania wyglądu elewacji do okolicznych budynków uczelni, wybudowanych w stylu gregoriańskim.
Pierwsze prace nad projektem rozpoczęły się we współpracy zespołu projektowego O'Connor & Kilham z ówczesnym bibliotekarzem Akademii, Rodney'em Armstrongiem. W roku 1964 nowowybrany rektor uczelni, Richard W. Day, dokonał przeglądu rezultatów ich działań (będących już na etapie ostatecznych rysunków roboczych). Zaniepokojony uzyskanymi wynikami zwolnił pracujących nad projektem architektów i zarządził rozpoczęcie prac od nowa.
Rektor Day ustanowił Rodney'a Armstronga przewodniczącym niewielkiego komitetu, do którego pozostałych członków miał dobrać sam bibliotekarz według własnego uznania. Zadaniem grupy było m.in. opracowanie programu biblioteki oraz zarekomendowanie powiernikom uczelni odpowiedniego architekta. Komitet miał wziąć przy tym pod uwagę sugestie powierników, współpracowników, absolwentów i przyjaciół oraz odbyć podróże dokądkolwiek uzna za stosowne, by zapoznać się z istniejącymi na świecie rozwiązaniami, które mogłyby posłużyć za inspiracje przy nowym projekcie.
Grupa odbyła rozmowy z wieloma architektami, by ostatecznie zarekomendować Louisa Kahna, którego podziwiała za jego pełne wyczucia użycie cegły oraz troskę o zapewnienie dostępu światła naturalnego do budynków. Ponadto Kahn miał już doświadczenie w projektowaniu tego typu obiektów – pracował już m. in. nad galerią sztuki dla Uniwersytetu Yale, laboratorium badań medycznych dla Uniwersytetu Pensylwanii oraz niezrealizowanymi projektami dla szkół sztuk pięknych w Maryland i Filadelfii. Kandydatura Kahna została zaakceptowana przez powierników uczelni w listopadzie 1965 roku.
Komitet pod przewodnictwem Armstronga omówił szczegółowo każdy aspekt mającej powstać biblioteki, od ogólnej filozofii po praktyczne detale, kładąc przy tym duży nacisk na uzyskanie odpowiedniej atmosfery zarówno wewnętrznej, jak i zewnętrznej części budynku. Poza wymaganiami funkcjonalnymi, przedstawiono również wytyczne do powstania elewacji, detali, udogodnień dla personelu, związków przestrzennych, a także klimatyzacji, oświetlenia, ochrony przeciwwodnej, przeciwpożarowej i systemu bezpieczeństwa. Jednym z najbardziej znamiennych założeń natury filozoficznej było położenie akcentu na to, by biblioteka była w pierwszej kolejności miejscem stworzonym do goszczenia czytelników, a nie tylko miejscem magazynowania książek.
Przewidywany koszt konstrukcji zaprojektowanej przez Kahna przekroczył wstępny budżet, wynoszący 5,2 mln dolarów. Dostosowanie się do warunków finansowych zmuszało architekta do znacznych zmian w projekcie, w tym rezygnacji z budowy ostatniego piętra. Po licznych przekonujących listach i spotkaniach Kahna z komitetem udało się uzyskać zgodę na pozyskanie większych funduszy. Ostatecznie możliwe było przywrócenie ostatniej kondygnacji do projektu.
Budowa ukończona w roku 1971 została pozytywnie przyjęta przez Akademię. Kahn osiągnął niewątpliwy sukces w spełnieniu wszystkich, niezwykle licznych, wymagań inwestora poprzez zastosowanie swoich osobistych zasad projektowania. Stworzył obiekt jednocześnie nowoczesny i funkcjonalny, doskonale odpowiadający potrzebom użytkowników.
Elewacja Biblioteki wpisuje się w otoczenie gregoriańskich budynków uczelni dzięki użyciu ciemnoczerwonej cegły exeterskiej, wytwarzanej w samym Exeter. Kahnowi udało się uniknąć stworzenia przytłaczającego gmachu dzięki rzeźbiarskiemu potraktowaniu bryły. Dziewięciopiętrowa sześcienna forma o delikatnie ściętych narożnikach wywiera wrażenie lekkości dzięki równo rozmieszczonym, obszernym oknom o wysokości dwóch kondygnacji, częściowo wykończonym drewnem. W narożnych ścięciach bryły mieszczą się niewielkie, trójkątne w rzucie balkony. Dodatkowo parter jest częściowo oderwany od ziemi, dzięki czemu tworzą się jakby zewnętrzne krużganki, obiegające budynek dookoła.
Cegły widoczne w elewacji pełnią funkcję konstrukcyjną, a nie wyłącznie architektoniczną. Kahn podkreśla ten fakt, wyraźnie poszerzając ceglane filary w dole budynku, gdzie niosą one większy ciężar. W związku z tym okna są wyraźnie szersze na wyższych kondygnacjach. Co ciekawe, początkowo projekt obejmował również ogród na dachu oraz dwie narożne wieże mieszczące otwarte klatki schodowe. Czuwający nad całością komitet uznał te pomysły za niepraktyczne w klimacie Nowej Anglii i zostały one usunięte z planów.
Bibliotekę skonstruowana jest z trzech koncentrycznie ułożonych kwadratowych pierścieni. Zewnętrzny, ceglany, mieści przestrzenie pracy indywidualnej dla studentów. Centralny to atrium, z charakterystycznymi okrągłymi otwarciami na przestrzeń pierścienia pośredniego. Ten zaś, zbudowany z betonu zbrojonego, stanowi miejsce przechowywania zbiorów.
Użytkownicy wchodzą do Biblioteki z poziomu parteru i wstępują po okazałych, biegnących po łuku schodach na pierwsze piętro. Schody są silnie wyeksponowane niczym w założeniu barokowym, ale jednocześnie skromne w wyglądzie. Wyłożoną trawertynem solidną konstrukcję z surowego betonu odrobinę łagodzi drewniane wykończenie betonowej balustrady.
Tuż po zejściu z ostatniego stopnia oczywistą staje się relacja pomiędzy pozostawioną w dole przestrzenią parteru a biurkami biegnącymi wzdłuż ścian zewnętrznych i pełnymi książek regałami. Architekt uznał za istotne, by goście mogli bez trudu zrozumieć plan budynku tuż po wejściu do niego. Przestrzeń jest z łatwością intuicyjnie odczytywana przez odwiedzających, pozbawiona jakichkolwiek komplikacji. Pierwsze piętro jest miejscem, które przyniosło bibliotece jej architektoniczną sławę. Centralna czytelnia przebija się przez wszystkie kondygnacje i osiąga imponujacą wysokość 70 stóp (~21,3m). Jej przestrzeń jest w całości przesiąknięta naturalnym światłem ze świetlików rozmieszczonych u szczytu ścian oraz rozległych przeszklonych powierzchni w ścianie północnej i zachodniej. Po wejściu do czytelni można obserwować wszystkie kondygnacje powyżej, z rozmieszczonymi na nich regałami pełnymi książek i stanowiskami dla czytelników. Połączenie tych przestrzeni zapewnione jest przez przebijające betonowe ściany olbrzymie, perfekcyjnie wykonane okrągłe otwory, niemal stykające się ze sobą w narożach. Te otwarcia, osiągające średnicę 30 stóp (~9,14m) stają się dla odwiedzających Bibliotekę jakby oknami do krainy wiedzy.
Na widocznych z czytelni górnych kondygnacjach mieszczą się regały z 250 000 woluminów, studenckie laboratorium komputerowe, przestrzeń przeznaczona do projekcji filmów, biura do użytku nauczycieli akademickich i 210 specjalnie zaprojektowanych miejsc do indywidualnej pracy dla studentów. To na tych piętrach znajduje się około 450 różnych typów siedzisk, od prostych drewnianych krzeseł po wygodne kanapy, rozrzuconych po wszelkich pomieszczeniach oraz na tarasie zewnętrznym.
Cechą charakterystyczną Biblioteki jest jej otwartość wobec czytelników i stworzenie warunków idealnych do indywidualnej pracy z książką. Pod tym względem budynek przypominać może średniowieczne klasztory z ich skryptoriami. Odczucia te wzmacniają dodatkowo użyte materiały: surowy beton z widocznym wzorem deskowań, nietynkowana ciemnoczerwona cegła exeterska i drewno (głównie dąb biały i indyjski).
Jednoosobowe miejsca do czytania i pracy znajdują się przy oknach i są od siebie oddzielone drewnianymi przepierzeniami. Każde ze stanowisk jest lekko przysłonięte ukośnie ściętą ścianką, dzięki czemu powstają strefy lekko wyizolowane, ale nie klaustrofobiczne. Okna znajdujące się na poziomie wzroku w razie potrzeby przesłaniane są drewnianymi żaluzjami. Ze względu na użycie tego samego gatunku drewna do wykończenia okien i stworzenia stanowisk czytelniczych, stanowią one wizualnie jedną całość. Każdy z czytelników może zatem usiąść swobodnie w ciszy przy osobnym stanowisku, co zapewnia nieczęsto spotykaną w miejscach publicznych intymność kontaktu z książką. Do wszystkich stolików doprowadzony jest prąd, co zapewnia pełen komfort równoczesnej pracy z komputerem i książką. Zapewnione jest również niezależne sztuczne oświetlenie każdego ze stanowisk.
Cała przestrzeń biblioteki została utworzona w sposób niezwykle przemyślany. Dobór materiałów zapewnia z jednej strony surowy, ascetyczny, „klasztorny” wygląd, a z drugiej niemal domową atmosferę. Drewno kontrastuje z nagim betonem i łagodzi jego twardość, nadając wnętrzom ciepło i blask, który wita czytelników gdy światło słoneczne tonie w naturalnym materiale. Wielkie okrągłe otwory w ścianach otaczających część centralną parteru pozwalają tuż po wejściu odczuć bliskość i dostępność niezliczonej liczby książek oraz pozwalają wyeliminować uczucie przytłoczenia wielkością obiektu. Zbiory biblioteczne są doskonale wyeksponowane, niemal zapraszają użytkownika do kontaktu. Jednocześnie, będąc umiejscowionymi pomiędzy salą centralną a biegnącymi wzdłuż okien stanowiskami pracy indywidualnej, regały książek pełnią funkcję bariery akustycznej.
W całym budynku nie odnajdziemy prób ukrycia czy maskowania konstrukcji – widoczny jest nie tylko wzór deskowań, ale nawet otwory po łącznikach przebiegających przez ściany podczas betonowania. U szczytu centralnej czytelni wyeksponowano masywne, krzyżujące się betonowe stężenia. Dopiero powyżej nich umieszczone są szczytowe świetliki, które wpuszczając światło do wnętrza jednocześnie oświetlają boczne ściany belek stężających, tworząc kontrast z ich nieoświetlonymi dolnymi powierzchniami. Ponadto belki te, rzucając cień na podłogę głównej sali, wprowadzają do wnętrza (po kwadracie rzutu i okręgach otworów w ścianach) trzecią z podstawowych figur geometrycznych – trójkąt.
Ewolucja planów budowy biblioteki od pierwszych pomysłów, do uzyskania końcowej formy zajęła niemal piętnaście lat. Pomimo trudności, obecnie budynek jest uznawany za perłę architektury. W roku 1977 obiekt został wyróżniony przez American Institute of Architects nagrodą Twenty-five Year Award (przyznawaną budynkom i konstrukcjom, które przetrwały próbę czasu przez co najmniej 25-30 lat i mają osiągnęły trwałe znaczenie w architekturze). Bibliotekę doceniono m. in. za wybitną współpracę projektu architektonicznego z technologią oraz artystyczne wyprzedzenie swoich czasów. W roku 2007 budynek zajął 80 miejsce na liście America's Favorite Architecture, utworzonej z okazji stupięćdziesięciolecia AIA. Mimo upływu lat obiekt niezmienne urzeka nowoczesnością i pełnym otwartości podejściem do projektowania przestrzeni użyteczności publicznej.
Źródła:
- Shannon Mattern, _Geometries of Reading, Light of Learning: Louis I. Kahn’s Library at Phillips Exeter, _“Nexus Network Journal” 2010 nr 12, s. 389-420
- http://www.biblioteki.org/artykuly/Odkryc_na_nowo_biblioteczna_przestrzen_rozmowa_z_Dariuszem_Smiechowskim.html (16 I 2016)
- https://en.wikiarquitectura.com/index.php/Phillips_Exeter_Academy_Library (16 I 2016)
- https://www.exeter.edu/libraries/553_4375.aspx (16 I 2016)
Ilustracje dzięki Wikimedia Commons, linki do plików źródłowych wraz z informacjami o licencji umieszczone bezpośrednio pod zdjęciami.