[TR]

Bir kavramı anlamak neredeyse hiçbir zaman kavramın neyi ifade ettiğini bilmekten ibaret olmuyor. Bir kavramın tabiatına hakim olmak için, tarih boyu serüvenini geriye dönük olarak takip etmek gerekiyor. Ancak bu şekilde, herhangi bir şeyin anlam ağındaki pozisyonunu kestirebiliyor ve manalı bir biçimde bağlam içine yerleştirebiliyoruz.

Bu haliyle bile yeterince büyülü olsa da, etimoloji, bana Ursula Le Guin’in ya da Patrick Rothfuss’un eserlerindeki “isim” mevzusunu anımsatıyor. Şeylerin asıl adlarını bilmek, onlara hükmetmemizi sağlar. Eğer tabiatta büyü gerçekten varsa, bu en azından ona en yakın şeydir. Zira Türkçe bir kelime olan “büyü” gerçekten de bilen, bilge anlamlarına gelen “bögü” kökenlidir. Kelimelerin hiçbir zaman boşu boşuna anlam kazandığını ya da kaybettiğini sanmıyorum.

Etimolojik dedektiflik oldukça keyifli ve faydalı bir uğraştır. Hoşuma giden bazı etimolojik bağlantıları burada paylaşabileceğimi düşünüyorum. Bu metinler bilimsel bir makale derinliğinde olmayacağı gibi popüler pseudo-bilim saçmalıkları seviyesinde zırvalarla dolu da olmayacak. Elimden geldiği kadar kaynaklara dayalı yazacağım ve etimolojik bağlantıları sade fakat tutarlı bir biçimde ifade etmeye çalışacağım.

Etimoloji meraklıları arasında yaygın olan bir örnekle başlayacağım.

Türkçe’de bir kelimemiz vardır: Irgat. Genel anlamıyla işçi demektir; fakat, çoğunlukla tarım veya inşaat işçileri için kullanılır. Aynı zamanda bir denizcilik terimidir ve “bocurgat” yahut “çıkrık” anlamına gelir.

Gündelik hayatın transı içerisinde oradan oraya sürüklenirken, bu kadar niş kelimelerin aslında her gün haşır neşir olduğumuz bazı kavramlarla akraba olduklarını gözden kaçırırız. Örneğin Irgat, bir kilise orgu, anatomik bir organ, Dünya Sağlık Örgütü ya da geleneksel bir Türk çalgısı olan kanun ile akrabadır.

Meseleyi biraz açmaya çalışayım.

Bir başlangıç noktası oluşturması amacıyla, İngilizce “work” kelimesini ele alalım. Hint-Avrupa Anadili kökenli dillerde, İngilizce “ work”, Almanca “ werk”, Germence “warkjo” Hepsi Hint-Avrupa Anadili’nde “çalışmak” anlamına geldiği düşünülen “werg” köküne dayanmaktadır.

Yunanca “érgon (έργον)” iş, “ergátēs (εργάτης)” işçi anlamına gelmektedir. Türkçe “Irgat” buradan alıntıdır ve tespit edildiği kadarıyla tarihte ilk kez 1330 yılında, Aşık Paşa’nın Garib-name adlı eserinde karşımıza çıkmaktadır.

Eski Yunanca “órganon (όργανον)” yine “érgon (έργον)” kökünden türetilmiştir ve “alet, araç, çalgı, duyu organı” gibi anlamları karşılamaktadır. Bu kelime Arapça’da “arġanūn veya arḳanūn( أرغنون)” şeklinde karşımıza çıkar. Arapça üzerinden Türkçe’ye ise “kanun” şeklinde aktarılır ve geleneksel bir çalgıyı ifade eder.

Kilise Orgu, benzer şekilde Eski Yunanca kökenlidir. Aynı kök Latince ve Eski Fransızca üzerinden seyahat ederek İngilizce’ye ulaşmıştır. Bunlarla birlikte organ, organizasyon gibi aşina olduğumuz kelimelerin hepsi aynı Hint-avrupa Anadili kökenini paylaşmaktadır.

“Werg” kökünden türemiş, aşina olduğumuz bir diğer kelime ise, Germence “werkjōn” üzerinden, Türkçe “garson,” Fransızca “garçon” halini almıştır. “oğlan, erkek çocuk, hizmetçi, uşak, işçi” anlamlarını taşımaktadır.

Dünya çok büyük. Genetik ve kültürel çeşitlilik akıl almaz ölçüde detaylı. Fakat etimoloji gösteriyor ki; ne dünya göründüğü kadar büyük ne de kültürler birbirinden sanıldığı kadar uzak. Bildiğimiz anlamıyla uygarlık, bir takım kültürel çekirdek kodların kendini kopyalaması ve varyasyonların ortaya çıkması ile inşa olmuş. Kelimeler, kaç çeşit farklı görüngüye bürünseler de, köken olarak insanlığın ortak büyüsünü barındırmaya devam ediyorlar. Fırsat buldukça bu büyünün peşinde dedektiflik etmeye devam edeceğim.

Merak ettiğiniz ya da hakkında fikir belirtmek istediğiniz kelimeleri paylaşmaktan lütfen çekinmeyiniz. Bunu daha çok katılımcısı olan bir oyun haline getirmekten büyük keyif duyacağım.