Jako osoba z mocno humanistycznym, lingwistycznym wykształceniem, z wielkim upodobaniem tropię zapożyczenia w językach - ścieżki "przemarszu" korpusów lingwistycznych z jednych języków do drugich i zmiany, jakie po drodze zachodziły. Dzisiejszy post chciałbym poświęcić niektórym z zapożyczeń wschodnich (tureckich, mongolskich, arabskich...itd.) w naszym języku.

Źródłami do tej gawędy będą mi słownik Doerfera Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen (na przekór nazwie, podobne wyrazy z mongolskiego co w perskim, pojawiły się także w polskim...), jak również różne opracowania Ananiasza Zajączkowskiego i inne.

Jednym z moich ulubionych słów w każdym takim zestawieniu zawsze będzie codziennie prawie używane w różnych wariantach i pochodnych słowo - TŁUMACZ.

Wytłumaczyć?

Otóż, w językach zachodnio- (tatarski, kazachski, wymarłe pieczyński, kumański i inne) i wschodniotureckich (ujgurski, uzbecki) słowim TIL (tıl, czyt. "tyl") nazywa się język. Zarówno taki w sosie chrzanowym ozorek, jak i określenie mowy (nie w każdym języku to to samo...). Końcówka (sufiks) -macz zaś, to tzw. nomen agentis - "nazywacz zawodu", jak w polskim -arz (germanizm...) czy -ca (słowianizm <3).

Choć we współczesnych językach tureckich dużo częściej spotyka się sufiks -czy (w wielu wariantach... turecka harmonia wokalna to temat na oddzielny post...), -macz również się spotyka.

Turecka wiktionary słowo tılmaç (https://tr.wiktionary.org/wiki/t%C4%B1lma%C3%A7) określa jako kumańskie.

Z nieznanego mi powodu historyczno-lingwistycznego również niemieckie Dolmetscher wywodzi się od powyższego.

W każdym razie - któż tłumacząc coś komuś zdaje sobie dziś sprawę, że to codzienne, wyświechtane słowo ma rodowód zgoła stepowo-koczowniczy?

Bohater

Jako dziecko długo myślałem, że słowo heros wywodzi się z łaciny, a bohater - z greki... Nic bardziej mylnego. Bohater również wywodzi się z jakiegoś nieznanego języka turkijskiego. Po kazachsku brzmi ono batyr, a w starszym języku czagatajskim (starouzbeckim) brzmiało bahadyr, skąd zapożyczyli je Irańczycy do formy bahador (nie mają dźwięku "y"). W językach tych oznaczało śmiałka, junaka, sprawnego szermierza... A więc blisko naszego bohatera.

Czy przeszło do nas od jakichś Tatarów przez Kozaków czy może przez Iran i Turcję, od południa - tego nie wiem. Zapewne jednak nie było to zapożyczenie pradawne, prasłowiańskie.

Samo słowo bahadyr również pozostaje owiane aurą tajemnicy, gdyż trudno określić jego etymologię dla hipotetycznego pratureckiego języka. Pewien koreański ałtaista, Choi Han-Woo w artykule A Study of the Proto-Turkic tor 'general' wysnuwa hipotezę, że słowo może sięgać do pradawnych legend i oznaczać... księcia żab. Artykuł powinien być dostępny online, więc powiem tylko cześć i chwała żabom, przejdźmy dalej.

Towary i towarzysze

"Towar" - z mongolskiego ta'ur - znaczenie w zasadzie to samo, ale pokrewny ta'urczi to już intendent wojskowy, urzędnik odpowiedzialny za aprowizację, kwatermistrz. Czy towarzysz wywodzi się od ta'urcziego - nie wiem, ale nie uznawałbym tego za bezzasadne. Przekształcenie fonetyczne jest niewielkie, a rodzina wyrazów pochodnych od "towarzysza" jest stosunkowo niewielka, co sprzyjałoby hipotezie, że to zapożyczenie.

Haracz

Arabizm. Od słowa charadż oznaczającego podatek gruntowy od niezumułmanów. Słowo przywędrowało w okresie wojen Rzeczypospolitej z Turcją i obok słynnych "podarunków" oznaczało "pieniądze płacone Turcji za nienajeżdżanie". A więc można rzec, że już wtedy było bliższe obecnemu znaczeniu słowa, niż arabskiemu pierwowzorowi.

Bałwan

Ze średnioperskiego pahlavan. Słowo znaczeniowo bliskie wspomnianemu już wyżej bahadyrowi. Cóż, jest to przykład swoistej degeneracji znaczenia... Najpierw śmiałek, bohater. W fazie pośredniej - idol, posąg pogańskiego bóstwa ("śmierć bałwochwalcom!"), ostatecznie zaś kretyn albo wręcz roztapialna istota z jadalnym nosem ;-(.

A początki były tak szlachetne...