Poezja konkretna to chyba jedyny temat, który zainteresował (i zaintrygował) mnie w ramach przedmiotu Kultura eksperymentu. Nie wiem czy ostatecznie pojawił się na zajęciach, w sylabusie jednak figuruje, postanowiłem więc poświęcić mu swoją prezentację zaliczeniową. A w zasadzie to czeskiej poezji eksperymentalnej lat 60-tych. Jednym z jej przedstawicieli był ostatni prezydent Czechosłowacji i pierwszy prezydent Republiki Czeskiej - Václav Havel. W 1964 roku wydał on zbiór pt. "Antikódy".
"Antikódy" nie wyrzekły się semantyki dlatego moim zdaniem są dość wdzięcznym materiałem do analizy. Pomijam tu fakt, że są one najbardziej dostępne spośród wszystkich czeskich dzieł poezji eksperymentalnej. Oczywiście nie będę pochylał się nad wszystkimi "wierszami", tylko nad wybranymi.
Pierwsze dwa utwory należy odczytywać łącznie. Pierwszy to abecało nowoczesnego społeczeństwa. Widzimy na nim litery alfabetu. Każda z nich ma wykrzyknik.
Kolejny to abecadło nowoczesnego człowieka. Wygląda bardzo podobnie. Widzimy na nim te same litery alfabetu, niemniej zamiast wykrzykników są znaki zapytania.
Zapewne jest to nawiązanie do czechosłowackiego społeczeństwa socjalistycznego, które musiało być posłuszne władzy i nie było w nim miejsca na jakiekolwiek wątpliwości. Te miały tylko jednostki, takie jak np. Jan Palach, który kilka lat później (w 1969 roku) dokonał samospalenia w proteście przeciwko interwencji wojsk układu warszawskiego.
Podobne wykorzystanie znaczenia znaków interpunkcyjnych znajdziemy w pracy pt. "Filozof". Widzimy na niej rzędy wykrzykników, wśród których "ukrył się" jeden znak zapytania.
Podobny "wyłom" jest w "wierszu" pt. "Konstruktywna satyra". Tytułowa konstruktywność może być reprezentowana przez 99%. Odsetek ten symbolizuje cząstkę zgody lub niezgody, którą odnajdziemy we wszystkim z czym się stykamy.
"Wojna to pokój" - pisał Orwell w "Roku 1984". Ten motyw odnajdziemy w pracy pt. "Wojna", na której słowa "pokój" (mír) zderzają się ze sobą tworząc zniszczenie i chaos.
Wojnę, tym razem atomową, odnajdziemy z kolei w pracy "E=mc2". Tutaj wzory na równoważność masy i energii zostały ułożone tak, aby stworzyć grzyba atomowego, który jest de facto chaotycznym zbiorem znaków będącym efektem wybuchu.
Kolejny wiersz porusza kwestię słów i ich znaczenia. Czasem jedno słowo jest ważniejsze niż słowa, słowa, słowa, słowa, słowa... Tysiące słów. Jedno konkretne, lepsze niż zlepek niekonkretnych. Przy czym określenie "zlepek" dobrze opisuje złączenie słów, które widzimy w pracy.
Słowa mogą też tworzyć bariery. Odbija się od niej JA. Odbija się od niej TY. Słowa mogą być murem między ludźmi. Gdyby to było tylko jedno słowo, to zapewne dałoby się je ominąć. Trudno jednak ominąć słowociąg.
Temat relacji międzyludzkich podejmuje również praca pt. "Początek i przebieg małżeństwa". Tutaj słowa ON i ONA, czasem w towarzystwie znaków interpunkcyjnych, łączą się w słowo ONI, aby potem rozdzielić się i na nowo połączyć w słowo ONNNI.
Relacje międzyludzkie lub raczej relacje rodzinne obecne są również w wierszu "Więzi". Najpierw: On w swojej rodzinie, ona w swojej rodzinie. Potem następuje połączenie i - on i ona są w jednej rodzinie.
Z kolei "W wyznaniu miłości" trudno szukać uczuć. Jest tylko szereg cyfr - jedynki i zera. Bo to wyznanie miłości w cybernetycznym kodzie. Emocje w tym wyznaniu może uosabiać rozrzucenie cyfr, które w pewnym momencie wyrywają się z szeregu.
W kolejnej pracy (bez tytułu) odnajdziemy litery J i A w kształcie litery V, które kończą się słowem TY. Czy stworzona w ten sposób litera V ma znaczenie. Można by przetłumaczyć na polskie W - np. w czymś. Można, ale nie trzeba. Rozłożenie liter może równie dobrze symbolizować rozdarcie i alienację.
Z alienacją mamy też do czynienia w kolejnych dwóch utworach. Taki też noszą tytuł. W pierwszym Litera J połączona jest labiryntem kropek z literą A.
W drugim zamiast labiryntu są mniej lub bardziej skomplikowane połączenia między J i A.
Kolejne prace noszą tytuł "Człowiek". Na pierwszej litery tworzące to słowo są w otoczeniu liczb. Uderza w niej szczególnie kontrast między statystyką a człowiekiem.
Ten sam motyw liczb, procentów i otoczonego tym człowieka odnajdziemy w innej pracy.
Matematycznych odniesień odnajdziemy zresztą u Havla więcej. Są to między innymi prace, które wykorzystują osie funkcji. Odnoszą się one do parametrów, którym człowiek jest przypisywany.
Kolejny utwór można interpretować przez pryzmat antropocentryzmu. Człowiek przez duże Cz pojawia się w nim w centrum.
W kolejnej pracy z kolei człowiek jest podzielony na dwie części: MYŚLI i FUNKCJE.
W tym wierszu z kolei możemy zauważyć konfrontację masy z jednostką. Szubienica jest w nim ułożona z ludzi. Ludzie jako masa zabijają człowieka.
Masę ludzką zauważymy również w pracy pod tytułem "Kult jednostki". Przedstawia ona w wyrazisty sposób charakterystyczną cechę kultu jednostki, w której obywatel jest zerem i jedynką jest tylko wódz.
Do komunistycznej rzeczywistości odnoszą się również kolejne prace. W pierwszej słowo NAPRZÓD ułożone jest w zamknięty krąg, zamknięty układ, z którego trudno uciec. Ciągłe nieustanne parcie naprzód. Najpewniej by wyrobić 1000% normy.
W kolejnej powtarza się zdanie "Niech każdy idzie swoją drogą". Znamienne jest jednak to, że oprócz jednego wyjątku każdy idzie tą samą drogą.
Podobny motyw odnajdziemy w pracy, w której powtarza się zdanie "Za wszechstronny i harmonijny rozwój jednostki". W tym jednak przypadku nie mamy żadnego wyłamania. Każda jednostka jest taka sama.
Kolejna praca w graficzny sposób pokazuje dysproporcję.
Havel w swoich pracach wykorzystywał również symbol krzyża odnoszący się do śmierci lub cierpienia. Jedna z takich prac to krzyż ułożony ze słowa ŻYCIE.
Druga jest dedykowana Bedřichowi Fučíkowi, katolickiemu krytykowi literackiemu, który w 1952 został skazany na 15 lat więzienia w procesie tzw. „klerofaszystowskiej odnogi Zielonej Międzynarodówki”. Jest to krzyż otoczony symbolami paragrafu. Fučík został zwolniony w ramach amnestii i dożył 1984 roku. W tym przypadku więc krzyż może oznaczać cierpienie zadane w świetle prawa.
Podobną formę ma inny dedykowany utwór, w którym linia pytajników przechodzi przez pusty romb otoczony wykrzyknikami. Poświęcony on został Vladimírowi Kafce - czeskiemu tłumaczowi.
Z kolei w "Rozwoju herezji" Havel startuje od słowa HEREZJA na pisanego majuskułą podkreśloną trzy razy, a kończy na skromnej "herezji" pisanej małą literą. Wskazuje tym samym, że to co dziś jest herezją jutro może być czymś zwyczajnym.
Do heretyckiego wątku nawiązuje też praca, w której pojawiają się słowa: "Obiecujemy, że już nie będziemy się wygłupiać". Pod spodem jest miejsce na podpis Jana Husa i Josefa Švejka.
Kolejna praca, pt. Konsolidacja wykorzystuje grę słów, a raczej złożoność słowa Přátelé, czyli PRZYJACIELE. Přát w czeskim oznacza bowiem ŻYCZYĆ. Pytaniem otwartym jest, czy jest to jeszcze jeden wiersz odwołujący się do rzeczywistości lat sześćdziesiątych i faktu, że Czechosłowacja musiała robić, to czego ŻYCZYLI sobie sowieccy PRZYJACIELE.
I na koniec WIATR rozwiewający MROK.
