W harcerstwie piękno jest tak sposobem jak i celem. Aspekt wychowawczy piękna wykorzystywany jest do rozbudzenia aspiracji [15], a w dalszej części do otworzenia młodego człowieka na obserwację i dostrzeżenie Piękna [16] w otaczającej go rzeczywistości. Podstawową przestrzenią działania harcerskiego jest przede wszystkim Natura, która jest urealnieniem Piękna, poznawalnym urzeczywistnieniem wartości idealnej. Kontakt z Naturą kształtuje wrażliwość na piękno, uczy szacunku dla środowiska i zrozumienia zależności człowieka od otaczającego go świata. To właśnie Natura, świat przyrody nieskażonej celowym złem, stanowi przestrzeń do kształtowania charakterów [17], [18].

Dbanie o Piękno w formie naturalnej estetyki przejawia się także poprzez komponowanie obozowisk z otaczającym je krajobrazem [19], czy poprzez organizację odpowiedniego ich wystroju [20], nazywane czasem sztuką obozowania [21]. Aspekt Piękna w czasie obozu rozwijany jest czasem na tyle, że opisywana jest jako zdobnictwo obozowe, czyli sposób nie tylko estetycznego wykonania przedmiotów i budowli, ale dodania elementów nieprzedstawiających wprost praktycznych zalet, jednak stanowiących element wizerunkowy, mający wpływać na odbiorcę. Przykładem takiego zdobnictwa mogą być np. totemy [22], służące z jednej strony upiększeniu przestrzeni obozu, z drugiej służące identyfikacji z nimi pojedynczej osoby lub członków danej grupy, a przez to budowanie ich tożsamości.

Jednym z narzędzi stosowania Piękna w harcerstwie jest nastrojowość, szczególnie widoczna przy ognisku [23]. Występuje także bardziej ustrukturyzowany sposób kształtowania nastrojowości, zwany obrzędowością [24]. Obrzędy danego środowiska pełnią w nim rolę para-kultową, obudowując ważne momenty w życiu środowiska i jego członków w formę rytuałów, związanych z romantyzowanymi zwyczajami i własną, nieznaną przez świat zewnętrzny, symboliką. Piękno obrzędów dostępne jest więc w formie gnozy, dostępnej dla członków społeczności wraz z wzrostem osobistym i wrastaniem w społeczność.

Jak autor wskazywał poprzednio: „różnego rodzaju pieśni i piosenki są stałym elementem harcerskiego życia. Choć za pod-stawę uznaje się pieśni stricte harcerskie, często wykonuje się także piosenki turystyczne, patriotyczne, historyczne, popularne oraz szanty. Utwory harcerskie pełnią rolę wychowawczą, zawierając odwołania do skautowego życia [25], historii narodu polskiego [26] lub wartości moralnych [27]. Jednocześnie, popularne jest śpiewanie piosenek luźnych, a czasem wręcz obscenicznych – od różnorakich przyśpiewek marszowych, przez szanty i hity polskiej muzyki sprzed kilku dekad, po aktualne przeboje. Takie zastosowanie sztuki popularnej jest rozumiane jako forma ekspresji i poszukiwania własnej drogi życiowej, pod warunkiem zachowania etyki harcerskiej (np. pominięcia wulgaryzmów), oraz rozróżnienia sfery sacrum (zajęć obrzędowych, religijnych form pracy) od profanum (np. czasu przeznaczonego na rozrywkę i swobodną zabawę).” [28]

Na wychowawczą rolę śpiewu zwraca uwagę Andrzej Glass: „Trzeba też przeanalizować treść piosenek. Są takie co zawierają głębsze refleksje, doświadczenia życiowe, wzniosłe myśli – i te trzeba często śpiewać, gdyż ich treść przez ucho trafia w końcu do serca. Są piosenki radosne i wesołe, które pobudzają do radości życia. Lecz trzeba odrzucać te, które są głupie lub zawierają treści o ujemnej wartości.” [29]

Przypisy

[15] „Tak się składa że kluczem go (ducha skautowego – przyp. aut.) otwierającym jest romantyczny urok puszczaństwa, współżycie z przyrodą i wspólne tajemnice harcerskiej obrzędowości z magią ogniska na czele”, hm. Janusz Sikorski, Gawędy Wilka Ojca, Kraków-Tychy 2016, s.30
[16] „Dzięki kształceniu spostrzegawczości i wnioskowania, zobaczą (skauci i skautki – przyp. aut) wokół siebie coraz więcej piękna. Podziw dla tego, co nas otacza rośnie sam z siebie. […] Wraz ze wzrostem podziwu dla cudu otaczającej nas Natury, skauci przyjmują, z coraz większym szacunkiem, nasze prawo i przyrzeczenie jako coś naturalnego, wywodzącego się z istoty natury […].”, tamże, s. 31
[17] „Surowe piękno silnie działało na przybyszów z dużego miasta. Postawieni oko w oko z potęgą natury, zaczynali odczuwać swoją niskość i to było zazwyczaj początkiem procesu przewartościowania pojęć, który był potrzebny do zmiany skóry mieszczucha na leśnego człowieka.” H. Henryk Wechsler, O tradycjach i kursach wigierskich, Harcerstwo nr 1, 1948, za: Tomasz Maracewicz, Obóz harcerzy, Warszawa 1998, s. 67
[18] „Wreszcie życie to (leśne – przyp. aut.) daje ciągłą sposobność kształcenia zmysłu estetycznego chłopców i kształcenia ich duszy, każdąc im podług wyrażenia B.-P. «odczuwać Boga poprzez Jego dzieła»” Henri Bouchet, Skauting i indywidualność, Warszawa 1998, s.74
[19] „Dużo większą sztuką jest, a także dużo ładniej wygląda obóz, który «sam z siebie», bez dodatkowych zabiegów, chowa się w zieleni.”, Tomasz Maracewicz, Obóz harcerzy, Warszawa 1998, s. 44
[20] „Jak ten wystrój powinien wyglądać? Przede wszystkim musi być naturalny, nie odcinający się nadmiernie od otoczenia – wykonany z korzeni, gałęzi, sznurka, trzciny. Mniejsze znaczenie przykładałbym do przesadnych zdobień, a większe do estetyki zwykłych urządzeń (…).”, tamże, s. 45
[21] Dokładnie taki tytuł (Sztuka Obozowania) nosi książka Tomasza Kucharzewskiego, na początku której opisuje on to sformułowanie: „ ma ono głębsze znaczenie, niż tylko jednowymiarowe rozumienie go jako techniczny sposób organizacji obozu harcerskiego. Słowo «sztuka» ma w swojej semantyce podtekst artyzmu i dążenia do doskonałości”. Cyt. za: Tomasz Kucharzewski „Watra”, Sztuka Obozowania, s. 3
[22] Tomasz Kucharzewski „Watra”, Cuda z patyków czyli sztuka tworzenia totemów harcerskich. Poradnik. Warszawa 2023
[23] „Jest ono zawsze przeżyciem artystycznym ze względu na scenerię ciemności i ognia. […] Sceneria ta stwarza warunki do wzrostu naszej wrażliwości […] Ważny jest odpowiedni dobór piosenek, czy inscenizacji. Cenne są też harcerskie obrzędy odbywane przy ognisku”, Andrzej Glass, Wielka Przygoda Życia, Warszawa 1999, s.80-81
[24] Andrzej Glass, Wielka Przygoda Życia, Warszawa 1999, s.81; także: Marek Kudasiewicz, Obrzędowy piec chytrego kota, Kraków 2007
[25] Przykładowe tytuły: Bieszczadzki rajd, Do gór, Skaut, Mały obóz.
[26] Przykładowe tytuły: Archanioły śląskiej ziemi, Major Ponury, Gdzie jesteście Rudy, Alku, Zośko?
[27] Fragment piosenki pt.: Harcerskie Ideały: „Ramię pręż, słabość krusz i nie zawiedź w potrzebie. / Podaj swą pomocną dłoń tym co liczą na ciebie. / Zmieniaj świat, zawsze bądź sprawiedliwy i odważny. / Śmiało zwalczaj wszelkie zło, niech twym bratem będzie każdy”.
[28] Michał Ligęza, Harcerstwo a cywilizacja łacińska…, s.156-157
[29] Andrzej Glass, Wielka Przygoda Życia, Warszawa 1999, s.81