Historia irlandzkich dążeń i organizacji niepodległościowych jest tematem mało znanym w Polsce. W naszym kraju szerzej rozpoznawalna jest Irlandzka Armia Republikańska. Tego samego nie można powiedzieć o formacji Błękitnych Koszul.
Irlandia na przestrzeni II tysiąclecia
Historia okupacji Irlandii zaczęła się już w XII wieku, kiedy to na prośbę pokonanego księcia Leinsteru (jednego z pięciu historycznych królestw irlandzkich), władca Anglii Henryk II dokonał inwazji na wyspę. W ten sposób zapoczątkowana została angielska obecność na Zielonej Wyspie, która trwa po dziś dzień.
Przez setki lat ciemiężony celtycki lud wielokrotnie podejmował próby zrzucenia jarzma angielskiego. Niestety, kończyło się to za każdym razem klęską, a reperkusje dla mieszkańców były bardzo dotkliwe. Wielokrotnie dochodziło do pogromów ludności, czy też do ludobójstw jak np. podczas interwencji wojsk Olivera Cromwella w 1649 roku, czy podczas Wielkiego Głodu z lat 1845-49.
Początek XX wieku to w Europie okres niepokojów społecznych. Nie ominęły także one Wielkiej Brytanii, a także podległej jej Irlandii, będącej od 1800 roku brytyjskim dominium. Jeszcze przed Wielką Wojną irlandzcy patrioci rozpoczęli przygotowania do powstania narodowego, które miało przynieść wreszcie upragnioną wolność. Okazja ta nadarzyła się wraz z przyłączaniem Wielkiej Brytanii do I wojny światowej po stronie Ententy.
Przyczyny podziału irlandzkiej sceny politycznej w latach 20. XX wieku
24 kwietnia 1916 roku w Dublinie wybuchło niepodległościowe Powstanie Wielkanocne pod dowództwem Patricka Padraig Pearse’a. Skierowane było przeciwko okupacyjnym siłom Brytyjczyków. Po niecałym tygodniu walk zakończyło się ono niepowodzeniem. Warto jednak zwrócić uwagę na fakt, że już niedługo rozpoczął się okres zwany „Glourious years”. Był to czas przypadający na lata 1919-1921, kiedy to toczyła się partyzancka wojna o niepodległość. Zakończyła się ona podpisaniem traktatu ustanawiającego Wolne Państwo Irlandzkie, istniejące w latach 1922-1937. Funkcjonowanie nowopowstałego kraju poprzedziła jednak wojna domowa jaka wybuchła w czerwcu 1922 roku.
Irlandia podzieliła się wówczas na zwolenników podpisania traktatu z Brytyjczykami (na czele z bohaterem walk o niepodległość Irlandii Michaelem Collinsem) i na przeciwników traktatu (na czele z Eamonem de Valerą). Zwolennicy porozumienia tłumaczyli swoją racje tym, że naród irlandzki już i tak zbyt dużo wycierpiał przez ostatnie lata, a na pełną niepodległość nie mógł liczyć. Ponadto postulowali walkę o niezależną Irlandie w ramach legalnej działalności parlamentarnej, gdyż uważali, że w sposób zbrojny nie mogą się równać z potęgą Imperium Brytyjskiego. Irlandzka Armia Republikańska, a także stronnicy Eamona de Valery, nie zgadzali się z tą argumentacją. Oni z kolei uważali, że przysięga na wierność królowi brytyjskiemu, którą obowiązkowo mieli składać członkowie Dailu (Parlamentu Irlandzkiego) jest upokorzeniem dla narodu, który tak dużo wycierpiał ze strony Brytyjczyków. Między tymi stronnictwami wybuchła wojna domowa. Trwała ona niecały rok i zakończyła się porażką przeciwników porozumienia z Brytyjczykami. W czasie działań wojennych, śmierć poniósł Michael Collins.
W 1923 roku powstała partia Cumann na nGaedheal (Społeczeństwo Gaelów). Była tworzona przez ludzi, którzy wywodzili się z obozu Michaela Collinsa i byli zwolennikami traktatu z Brytyjczykami. Liderem partii został William Thomas Cosgrave, który sprawował funkcję premiera Wolnego Państwa Irlandzkiego aż do 1932 roku, kiedy to upadł rząd Cumann na nGaedheal.
Era Eamona de Valery
Wybory w 1932 roku wygrała partia Fianna Fail założona i przewodzona przez Emaona de Valerę. Fianna Fail w tłumaczeniu na język polski oznacza Żołnierze Przeznaczenia. Była to partia opozycyjna wobec rządów brytyjskich, a jej głównym celem stało się obalenie składania przysięgi na wierność brytyjskiemu królowi. De Valera spodziewał się, że armia rządowa nie pogodzi się z wygraną Fianna Fail, więc na pierwsze posiedzenie Dailu cała frakcja zwycięskiej partii przyszła z rewolwerami w kieszeniach. Co ciekawe, jeszcze wtedy De Valeria liczył na IRA, jednak w przyszłości ich drogi musiały się rozejść.
Już 20 kwietnia 1932 roku Eamon de Valera przedstawił w Dailu projekt ustawy, który zakładał obalenie przysięgi posłuszeństwa wobec króla, wymuszonej poprzez traktat z 1921 roku. Wobec tej decyzji protestowali zarówno Brytyjczycy, jak i Cumann na nGaedheal, jednak było to ignorowane przez rządzącą Fianna Fail. Ostatecznie projekt ustawy utknął w Senacie na ponad rok.
W październiku tego samego roku Eamon de Valera zdymisjonował dotychczasowego Gubernatora Generalnego, a na jego miejsce powołał Domhnalla O’Buachalla, weterana Powstania Wielkanocnego. Był on całkowicie podległy wobec de Valery. Ostatecznie w ciągu kilku lat urząd generalnego gubernatora zniesiono. Kolejne decyzje de Valery sprawiały, że w oczach Cosgrave’a stawał się on „ekstremistą”, który prowadzi kraj ku „podległości wobec bolszewizmu”. Jednak warto podkreślić, że pomimo tego co mówili jego przeciwnicy, de Valera nie był lewicowcem, nie był tym bardziej zwolennikiem rewolucji socjalnej.
W dalszym ciągu de Valera razem z Fianna Fail starał się ograniczać możliwości Cumann na nGaedheal, jednakże ta partia nie pozostawała w tyle. Jeszcze przed wyborami w 1932 roku w kraju zaczęło być głośno o Związku Towarzyszy Broni (Army Comrades Association – ACA)
Błękitne Koszule
Organizacja ta była formalnie apolityczna. Zrzeszała byłych oficerów i żołnierzy armii Wolnego Państwa Irlandzkiego. Jej głównym celem miało być czczenie pamięci poległych w wojnie o niepodległość 1919-1921. W ciągu paru miesięcy urosła ona do rozmiarów, drugiej po IRA organizacji paramilitarnej w państwie.
Swoje główne, polityczne cele objawiła dopiero, gdy przywódcą został Tom O’Higgins. Od tego momentu, oprócz poglądów mocno antykomunistycznych, jej zadaniem stała się zbrojna ochrona partii Cumann na nGaedheal. Zakładając ACA, twórcy inspirowali się innymi organizacjami prawicowymi o podobnym charakterze w Europie.
Determinację ACA odczuła także IRA, skończyło się rozpędzanie wieców „prawicowej” partii Cosgrave'a, gdyż dzięki ochronie ze strony ACA, IRA miała ograniczone możliwości. W pewnym momencie obie organizacje zrównały się liczebnością, mając po około 30 tys. ludzi. ACA, a także IRA, mogły stały się dość realnym zagrożeniem, jak i narzędziem dla każdego rządu. Ich siła potrafiła rządy tworzyć, bądź też obalać.
2 stycznia 1933 roku Eamon de Valera zarządził przedterminowe wybory w terminie zaledwie 3 tygodni. Zwyciężyła oczywiście Fianna Fail. Jej sukces okazał się tak wielki, jak wielka była porażka Cumann na nGaedheal Cosgrave’a. De Valera uzyskał samodzielną większość. Pomimo porażki ze strony Cosgrave'a, to sami Towarzysze Broni nie tracili na popularności. 8 kwietnia dokonano zmiany nazwy Związku Towarzyszy Broni na Ruch Błękitnych Koszul (Blueskirts). Nazwa wzięła się od koloru stroju organizacyjnego. Wybrano kolor błękitny, ponieważ symbolizował zjednoczoną Irlandię, w całości otoczoną przez błękitny ocean. W tym czasie udało się stowarzyszeniu pozyskać niezwykle wpływową osobę. Był to Eoin O’Duffy, który przez kilka lat piastował funkcję komendanta policji w Irlandii, a także był bliskim współpracownikiem Michaela Collinsa. Był również weteranem IRA, jeszcze sprzed wojny domowej. Powodem dołączenia do ACA była jego niespodziewana dymisja, której dokonał Eamon de Valera. O’Duffy znalazł w nowym środowisku pełne zrozumienie.
Jak się okazało, był niezwykle ambitnym człowiekiem. Zafascynowany Mussolinim i Hitlerem. W lipcu 1933 roku Eoin O’Duffy został przywódcą stowarzyszenia. Wtedy też zarządził zmianę jego nazwy na „Gwardia Narodowa” (National Guard), jednakże nadal organizacje określano mianem Błękitnych Koszul.
Hymn „Błękitnych Koszul” (March on!) został napisany przez senatora Williama Butlera Yeasta, który był jednocześnie laureatem literackiej Nagrody Nobla z 1923 roku.
Członkowie tej organizacji nosili też czarne berety i spodnie. Pozdrowieniem organizacyjnym był popularny wówczas w Europie salut rzymski.
W organizacji tej powszechny był kult tężyzny fizycznej, ćwiczeń wojskowych i odporności na ból oraz zmęczenie. Według jej członków miało stanowić to gwarancję ochrony honoru, interesów i kultury narodowej.
Partie polityczne uznano za relikt rządów brytyjskich. Błękitne Koszule domagały się przemodelowania Dailu na kształt ciała reprezentującego wyłącznie grupy zawodowe na wzór włoski. Widać więc inspiracje korporacjonizmem.
Oprócz tego, Gwardia Narodowa w swoim programie głosiła także hasła o obronie interesu narodowego, minimalizowaniu różnicy między klasami społecznymi, a także aktywizacje pronarodową młodzieży.
Gwardia Narodowa była otwarta dla wszystkich, nie tylko dla weteranów armii Wolnego Państwa. Był tylko jeden warunek, każdy potencjalny kandydat musiał być Irlandczykiem - albo urodzonym w Irlandii, albo w rodzinie Irlandzkiej (w przypadku np. emigrantów w Stanach Zjednoczonych). Była jednak pewna grupa społeczna, która miała kategoryczny zakaz przystępowania do Gwardii Narodowej. Tą grupą byli Żydzi. Sam O’Duffy zapowiadał walkę z „międzynarodowym żydostwem”.
Błękitne Koszule były darzone sympatią nie tylko przez weteranów armii i bogatych farmerów, ale także przez zwykłe, irlandzkie rodziny. Poza organizowaniem i ochroną wieców, Błękitne Koszule organizowały liczne pikniki i zawody sportowe.
Jednym z działań na szerszą skale ze strony Gwardii Narodowej był chociażby opór w kwestii płacenia podatków za dzierżawę ziemi, które trafiały do partii rządzącej, czyli do Fianna Fail Eamona de Valery. Dochodziło również do aktów przemocy w kwestii nie oddawania mięsa z bydła na rzecz rządu, tylko rozdawania go ubogim. Jedną z takich sytuacji było zastrzelenie członka Błękitnych Koszul, Michaela Patricka Lyncha, który został zastrzelony przez Broya Harriera – pomocnika republikańskiej policji. Pogrzeb Lyncha stał się spektakularnym pokazem siły ze strony Gwardii Narodowej. Elementami pogrzebu stał się chociażby pokaz musztry wojskowej, a także liczne saluty rzymskie na cześć zmarłego.
Jednak generał O’Duffy nie potrafił wyczuć istniejącego klimatu politycznego. Patrząc na resztę Europy, czasy były odpowiednie na postulaty prezentowane przez Błękitne Koszule, ale miejsce już niekoniecznie. Demokracja jako sposób rządzenia w Irlandii była nie do podważenia.
Niepewna sytuacja wewnętrzna kraju skłoniła Eamona de Valere, by w nocy z 29 na 30 lipca 1933 roku skonfiskować broń ważniejszym osobistościom w państwie. Sprawa ta dotyczyła oczywiście przede wszystkim byłych ministrów związanych z Cumann na nGaedheal, a także samego O’Duffego i jego otoczenie.
Jednocześnie rozpoczęto pospieszną rekrutację do wydziału specjalnego policji zwanego jako „Legawce Broya”. Dlaczego Eamon de Valera podejmował takie kroki? Prawdopodobnie spodziewał się, że siły skupione wokół opozycyjnego Cumann na nGaedheal mogą chcieć przeprowadzić zamach stanu.
Sugerował się zapowiadaną na 13 sierpnia 1933 roku paradą wojskową organizowaną przez O’Duffego. Gwardia Narodowa miała przemaszerować przez Dublin, w szczególności przez jego centrum. Przemarsz miał się zakończyć na cmentarzu Glasnevin, który dla Dublina jest tak samo ważny jak dla Krakowa cmentarz Rakowicki. Na cmentarzu tym spoczywają szczątki miedzy innymi Arthura Griffitha czy Michaela Collinsa. Eamon de Valera widział w tym wydarzeniu irlandzką wersje Marszu na Rzym. Na kilka godzin przed wydarzeniem, rząd zakazał organizacji parady. Ponadto dublińska brygada Irlandzkiej Armii Republikańskiej w liczbie 3 tysięcy bojowników wprost zapowiadała, że zaatakuje Gwardię Narodową.
Jednakże O’Duffy nie był gotowy na przyjęcie roli „Irlandzkiego Mussoliniego”. W związku z zakazem postanowił odwołać paradę. Jednocześnie zaprotestował, jakoby próbował przeprowadzić zamach stanu. Protest ten został poparty przez Cosgrave’a.
Kres Gwardii Narodowej
Już wkrótce rząd zdelegalizował Gwardię Narodową. Na jej miejsce O’Duffy powołał Stowarzyszenie Młodej Irlandii. Wkrótce potem Błękitne Koszule traciły powoli na znaczeniu. W niedługim czasie Gwardia Narodowa, Cumann na nGaelhael, a także Narodowa Partia Centrum połączyły się w jedno stronnictwo zwane Partią Zjednoczonej Irlandii, by potem zmienić nazwę na Fine Gael. Przez najbliższe kilkadziesiąt lat, byli głównymi przeciwnikami politycznymi Fianna Fail.
Warto wspomnieć, że w ramach Partii Zjednoczonej Irlandii, Błękitne Koszule zajmowały pozycje uprzywilejowaną, ich lider Eoin O’Duffy został wybrany przywódcą partii.
Jednak w wyniku fatalnego przywództwa z jego strony, poprzez naciski wewnętrzne, zrezygnował on z przewodzenia ugrupowaniu we wrześniu 1934 roku. Wraz z jego odejściem, historia Błękitnych Koszul dobiegała końca. W 1935 roku Błękitne Koszule zostały oficjalnie rozwiązane. Z resztek tej organizacji powołano Ligę Młodzieży, która cieszyła się dużą autonomią w ramach Fine Gael.
Warto też krótko wspomnieć dalsze losy O’Duffego. Pomimo odejścia z partii, nie zmienił swoich przekonań. Próbował wrócić na irlandzką scenę polityczną razem z Partią Państwa Korporacyjnego, co zakończyło się klęską. Kolejną próbę podjął dwa lata później, ale poza Irlandią, kiedy wraz z 700 ochotnikami udał się do Hiszpanii, gdzie razem z Patrickiem Boltonem utworzył Brygadę Irlandzką, która wzięła udział w wojnie domowej po stronie wojsk generała Franco.
Bartosz Knapik
Bibliografia:
- Wawrzyniec Konarski, Nieprzejednani – rzecz o Irlandzkiej Armii Republikańskiej, Wydawnictwo Tor, Warszawa 1991, str 182-194
- Konrad Sitnik, Irlandzkie Błękitne Koszule, nacjonalista.pl, 2012, https://www.nacjonalista.pl/2012/11/21/konrad-sitnik-irlandzkie-blekitne-koszule/ [dostęp 07.2023]
- Błękitne koszule - irlandzcy faszyści , naszeblogi.pl, 2012, https://naszeblogi.pl/30476-blekitne-koszule-irlandzcy-faszysci [dostęp 07.2023]
- John Dorney, The Blueshirts – fascism in Ireland?, theirishstory.com, 2012, https://www.theirishstory.com/2012/05/18/the-blueshirts-fascism-in-ireland/ [dostęp 07.2023]
Tekst opublikowany pierwotnie na portalu [narodowcy.net]( https://narodowcy.net/irlandzkie-blekitne-koszule/)
