Domy dziecka w Polsce- krótki przekrój historyczny
Najważniejsze zmiany w systemie opieki nad dzieckiem w latach 1999-2015 poprzedzone były wieloletnimi dyskusjami w gronie specjalistów zajmujących się pracą z dzieckiem pozbawionym opieki rodzicielskiej. Lata 90- te w systemie pomocy społecznej to czas zmian i rewolucyjnych haseł „Zlikwidujmy domy dziecka!”, które w tamtym czasie wywołały poruszenie w środowisku osób pracujących w placówkach. Z czasem hasła, które wywołały fale oburzenia kadry pedagogicznej domów dziecka, doprowadziły do rozpoczęcia poważnej merytorycznej dyskusji o konieczności zmian w opiece nad dzieckiem i wyznaczeniu nowych kierunków pracy. Rozpoczynając dyskusję o dzieciach pozbawionych opieki rodzicielskiej zastanawiano się jaki właściwie jest cel pracy z dzieckiem w domach dziecka,
Podstawą naszego nowego spojrzenia na te zagadnienia była konieczność traktowania dziecka podmiotowo jako świadomego i aktywnego partnera oddziaływań wychowawczych.. Takie podejście wymagało dużych umiejętności od kadry pedagogicznej, ale przede wszystkim zmiany w sposobach pracy z dzieckiem.
Obecna sytuacja podopiecznych Instytucjonalnej pieczy zastępczej w Polsce
Jednoznaczne nakreślenie sytuacji dzieci w placówkach opiekuńczo-wychowawczych w Polsce współcześnie jest bardzo trudnym zadaniem. Aby móc przeanalizować bieżące warunki panujące w domach dziecka w Polsce należałoby podkreślić istnienie licznych rozbieżności pomiędzy placówkami w kraju, szczególnie w obszarze wprowadzania standardów pracy opiekuńczo – wychowawczej. Różnice te dotyczą wielu aspektów mających wpływ na funkcjonowanie dzieci w placówkach. Wiele placówek już w tej chwili spełnia standardy usług opiekuńczo – wychowawczych. Są też i takie, które są w początkowym etapie przekształceń. Opisanie obecnych realiów niemożliwe jest bez sięgnięcia do historii zmian w systemie opieki nad dzieckiem, których początki sięgają 1999roku.
Po co zmiana?
1 stycznia 1999 roku rozpoczęła się reforma ustrojowa państwa, podczas której zadania z zakresu polityki społecznej zostały przekazane jednostkom samorządowym. Główną ideą jaka przyświecała takiemu działaniu, było przeciwdziałanie marginalizacji społecznej, wyprowadzenie z grup ryzyka w każdym przypadku, kiedy to jest możliwe a także działalność wspierająca rodzinę jako najlepsze i najwłaściwsze środowisko wychowawcze dla dziecka.
Dom dziecka - tak w latach 90 wyglądała każda placówka opiekuńczo-wychowawacza.
(facebook)
W programie reformy zostały zawarte liczne założenia, wśród których najważniejszym wydaje się być uwzględnienie w pracy praw rozwojowych dzieci i młodzieży oraz zintegrowanie podejścia do problemów pomocy dziecku w rodzinie (część zadań profilaktycznych i opiekuńczych została przeniesiona do systemu pomocy społecznej.) Wśród nich znalazły się także takie jak respektowanie norm i standardów prawa międzynarodowego w zakresie dziecka i rodziny czy odejście od centralnego określania sposobów realizacji zadań opiekuńczych.
Co właściwie stanowi zalążek zmian?
Zadania te opisywały w jaki sposób pomagać źle funkcjonującej rodzinie, aby doprowadzić do odbudowania naturalnych relacji rodzice-dzieci, przywrócić odebraną rodzicom władzę nad dziećmi, dziećmi, a dzieciom zagwarantować prawo do życia we własnej rodzinie. Zakładano, że w każdej sytuacji, w której istnieją szanse reintegracji rodziny, opieka zastępcza winna zakładać podtrzymywanie przez dziecko emocjonalnej więzi rodzicami ścisłe z nimi kontakty. Powszechnie był wiadomym fakt, że dziecku wychowywanemu poza rodziną zdecydowanie lepiej służy tymczasowy, celowy, ukierunkowany na pracę z rodziną pobyt w placówce, niż wieloletnie wychowywanie w instytucji. Wszystkie te założenia zostały wyrażone w celach reformy Ministerstwa Edukacji Narodowej spośród których kluczowym jest zmiana strategii zastępowania rodziny przez instytucję na rzecz jej wspierania przez system opieki o cechach ponadresortowych. Reforma ustrojowa państwa pozwoliła, po wprowadzeniu powiatów, na tworzenie lokalnych systemów pomocy dziecku i rodzinie. Znaczenie jej było niezwykle istotne dla późniejszego rozwoju reform i przede wszystkim stanowiło o zmianie kierunku pracy z dziećmi, które trafiają do placówek. Punktem wyjścia było spojrzenie na dziecko w szerszym kontekście, szczególnie ważny wydawał się aspekt prawa dziecka do życia w rodzinie. Priorytetem stał się powrót dzieci do ich rodzinnych domów i rozszerzenie pracy z dzieckiem na współpracę także z jego rodziną –założenie to stanowi do dziś podstawę pracy z dzieckiem w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Ponadto, ograniczenie czasu pobytu dziecka w placówce na rzecz jego powrotu do rodziny naturalnej lub umieszczenia w rodzinie zastępczej było i jest motywem przewodnim wprowadzanych reform.
Priorytety i idee towarzyszące zmianie:
Najważniejsze priorytety i idee reformy, które przyświecały jej twórcom można było w tym czasie określić w następujący sposób
bliżej dziecka – zrobić wszystko aby dziecko pozostało w rodzinie własnej, zgodnie z zasadą pomocniczości nie wyręczając rodziców w ich roli.
wcześniej- zanim narosną problemy, zapobiegać patologiom społecznym i przeciwdziałać marginalizacji społecznej.
krócej – żeby nie zdejmować z rodziców odpowiedzialności za dziecko, scalać ponownie rodziny oferując im kompleksową i profesjonalną pomoc ze strony specjalistów.
lepiej i taniej – poprzestając na formie adekwatnej do potrzeb, tworzyć rodzinne formy opieki zastępczej bez niepotrzebnego stosowania form opieki całodobowej.
przyszłościowo – przygotowując wychowanków placówek opiekuńczo-wychowawczych do samodzielnego życia.
Od stycznia 1999 roku zostało przyjęte przez resort pracy i polityki społecznej organizowanie oraz prowadzenie
Domy dla dzieci w Mrągowie- coraz więcej placówek staje się domem "z prawdziwego zdarzenia"
(archipelag.pl)
Rok 2000 był początkiem budowania zintegrowanego systemu pomocy dziecku i rodzinie. Wtedy opieka nad dzieckiem w placówkach opiekuńczo-wychowawczych została włączona do systemu pomocy społecznej. W organizacji pracy placówek konieczne okazało się wprowadzenie zmian takich jak zmiana nazewnictwa, określenie na nowo stanowisk pracy osób zajmujących się dziećmi dając tym samym możliwość dostosowania instytucji kolejnych zmian związanych z charakterem pracy wychowawczej. Najważniejsze z perspektywy funkcjonowania i tworzenia przywiązania u dzieci były kwestie indywidualizacji podejścia do spraw dziecka i pracy z rodziną oraz skierowanie uwagi na zaspokajanie potrzeb dziecka z poszanowaniem jego praw i wzięciem pod uwagę przygotowania go do usamodzielnienia.
Narzędzia niezbędne do pracy
Wśród narzędzi do takiego rodzaju pracy wymienia się kartę pobytu dziecka, plan pracy z dzieckiem i uczynienie jednego opiekuna, jako odpowiedzialnego za całość pracy z konkretnym dzieckiem. W placówkach powstały zespoły do okresowej oceny sytuacji dzieci. Wśród zadań takiego zespołu można wymienić dokładne analizowanie sytuacji rodzinnej dziecka, która ciągle się zmienia, analiza planu pracy z dzieckiem (wraz z jego modyfikacjami) i jego aktualnego statusu psychospołecznego, ocena używanych metod wychowawczych, wspieranie opiekuna w uczestniczeniu w procesie wychowawczym dziecka.
Rozporządzenia wykonawcze z roku 2000 i znowelizowana wówczas ustawa o pomocy społecznej stanowią podstawy prawne aby do pomocy społecznej włączyć formy i instytucje opieki nad dziećmi. Podkreślić należy, że reforma systemu opieki poza wprowadzeniem zmian finansowania i organizacji pracy polega także na zmianie działania opieki nad dzieckiem i pomocy rodzinom poprzez działania w środowisku i rodzinie, doskonalenie form opieki nad dziećmi, aktywizowanie i usamodzielnianie młodzieży mające na celu pomoc w rozpoczęciu samodzielnego życia.
Praca konkursowa "Miłość- nie cukierki" autorstwa Anny Nalewajko
(strona internetowa konkursu Miłosć- nie cukierki)
Przepisy dotyczące kwestii takich jak ograniczenie ilości dzieci w Domach Dziecka, przypisanie jednego opiekuna do pracy z dzieckiem czy przekazanie zadań opieki nad dzieckiem powiatom, co zapewniło możliwość pracy z rodziną dziecka przebywającego w pieczy zastępczej między innymi poprzez zapobieganiu przyjęcia dziecka do placówki znajdującej się daleko od rodziny naturalnej, realizują główne złożenie reformy systemu opieki społecznej, którym jest skrócenie pobytu dziecka w placówce na rzecz powrotu do rodziny naturalnej lub przebywania w rodzinie zastępczej.
Wprowadzenie w 2011 roku ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej było momentem, w którym szczegółowo zostało określone to w jaki sposób wspierać rodzinę dziecka przebywającego w placówce, jakie są zasady i formy sprawowania pieczy zastępczej, jak wspierać wychowanków w ich usamodzielnieniu się oraz wszelkie administracyjne zasady dotyczące postępowania i finansowania zadań związanych ze wspieraniem rodziny i systemu pieczy zastępczej. Ponadto ustawa uściśla zadania dotyczące postępowania adopcyjnego.
Ścisły podział zadań- jeden określony nurt oddziaływań
Innym ważnym dokumentem niezbędnym do zrozumienia istoty zmian na rzecz indywidualizacji pracy z dziećmi, dokonujących się w placówkach opiekuńczo-wychowawczych jest rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 22 grudnia 2011 w sprawie instytucjonalnej pieczy zastępczej. Ważne w kontekście przywiązania u dzieci w placówkach są paragrafy dotyczące organizacji pracy wychowawczej( która opisana jest niezwykle szczegółowo i określa kompetencje zarówno dyrektora jak i pracowników bezpośrednio zajmujących się dziećmi takich jak psycholog i opiekun) i dokumentacji jaka powinna być prowadzona na początku i w toku pobytu dziecka w placówce (określona jest częstotliwość wprowadzania zmian do dokumentacji)
Aspekty psychologiczne na które pośredni wpływ mają zmiany ustawodawcze
Opisane zmiany, które miały miejsce w Polsce od 1999 roku są niezwykle ważne z perspektywy tworzenia się przywiązania u dzieci w placówkach opiekuńczo-wychowawczych. Wiodącą myślą przekształceń zarówno samego systemu pracy jak i funkcjonowania Domów Dziecka jest założenie o tymczasowości pobytu dziecka w placówce, która zakłada jego powrót do rodziny naturalnej. Idea ta poprzez wprowadzane zmiany zostaje realizowana w praktyce pracy z dzieckiem i rodziną. Kompleksowość działań ma pozwalać podopiecznym na funkcjonowanie jak najbardziej zbliżone do rówieśników z prawidłowo funkcjonujących rodzin. Tymczasowość w kontekście pobytu w placówce oznacza przede wszystkim przesunięcie środka ciężkości na kwestię pracy zarówno z dzieckiem jak i całym jego system rodzinnym w taki sposób, by mogło ono powrócić do swojego rodzinnego domu.
Stąd popularny w owym czasie postulat rozwoju centrów interwencji kryzysowej, które mogłyby zapewnić pomoc psychologiczną i terapeutyczną, a w konsekwencji również pomoc w zapewnieniu leczenia antyalkoholowego, psychiatrycznego, a w efekcie – wyposażania rodzin w różnorodne kompetencje: społeczne, komunikacyjne, wyrażania emocji, umiejętności wychowawcze itd. Tak, by w idealnym świecie pracownicy Instytucjonalnej pieczy zastępczej, byli bezrobotni.
Tytuł posta nawiązuje do idei odchodzenia od nazwy "Dom dziecka". Jak widać zmiana dokonuje się w każdej płaszczyźnie i każda z nich jest równie ważna.
Obraz "okładkowy" jest afiszem Jana Bajtlika. Obraz ten był elementem kampanii propagatorskiej towarzystwa "Nasz Dom"