Love-hate relationship. Tak podsumowałbym moją relację z książką "Filozofia Science-Fiction" autorstwa Zdzisława Lekiewicza. Wzbudziła we mnie emocje, jednak prawodpodobnie nie w sposób jaki autor mógłby sobie życzyć. Towarzyszyła mi przez kilka dobrych podróży. Niestety, mimo poręcznego formatu, nie jest to czytadło które można chapnąć na raz, jak muffinkę z kremem. Trzeba gryźć i przeżuwać. A czasem nawet wypluć to co nie da się potraktować zębami.

I tą książkę właśnie chciałbym Wam dzisiaj przybliżyć.

Technikalia

Skoro to książka o fikcji naukowej, niech nie zabraknie obiektywnego spojrzenia na to co ją tworzy.
Na pierwszy rzut oka widać typowe dla czasów słusznie (choć z innych powodów) minionych techniki wydawnicze. Papier żółtawy, choć nie cienki. Miękka okładka, w kilku miejscach nadgnieciona. Kolory na okładce są delikatnie wytarte. Wewnatrz ksiażki można znaleźć miejsca, w których klej przestał trzymać kartki - lecz w większości książka jeszcze się trzyma.

Rozważania

Książka stara się przedstawić jak fikcja naukowa (ściślej mówiąc, książki sci-fi - pominięto inne twory kultury) prezentuje problematykę filozoficzną. Starając się zachować sensowną strukturę, autor rozpoczyna od wskazania czym jest fikcja naukowa, jakie są jej tradycje oraz jak wygląda współcześnie (książka wydana została w 1985, dlatego warto zwrócić uwagę że prezentowane spostrzeżenia autora dotyczą tylko dzieł dostępnych mu w jego czasach). Po wstępie, pozwalający zrozumieć co, gdzie i jak, autor zagłębia się kolejo w trzy perspektywy: społeczno-ideologiczną, antropologiczną oraz moralną. Najbardziej obszernym rozdziałem jest ten poświęcony antropologii, mający prawie 70 stron - moralność autor zamknął na dwudziestu stronach, natomiast rozważania o społeczeństwie i ideologii mają nieco ponad pięćdziesiąt. Doliczając wstęp i podsumowanie, książka przekracza 220 stron.

W książce da się znaleźć cenne uwagi i spostrzeżenia, które mówią o realnej refleksji nad całokształtem fantastyki naukowej, jej kondycji oraz kierunkom rozwoju. Dużą rolę grają odwołania oraz cytaty, które pozwalają poznać poszczególne zagadnienia z pierwszej ręki. I choć wiadomym jest że wybór cytatów i dalsze ich przedstawienie są subiektywnym dziełem autora, sam fakt wykorzystania cytatów (i przypisów!) znacząco ułatwia śledzenie treści.

Trudne momenty

Niestety, nie jest to książka idealna, i to z kilku powodów. Pierwszą z nich jest właśnie subiektywizm autora. Pan Lekiewicz nie zatrzymuje się na rozważaniu problemów - używa często języka nacechowanego emocjami, przedstawiając wprost lub w sposób zaowalowany swoje opinie i poglądy. Pewnego rodzaju pogarda dla sci-fi (co najmniej niezadowolenie) wylewa się szczególnie w podsumowaniach poszczególnych rozdziałów czy we wnioskach, gdzie uznaje fantastykę naukową za niedojrzałą.

Prezentowane dzieła sci-fi nie zawsze są najbardziej poczytnymi przykładami, brakuje natomiast innych, które powinny być już autorowi znane. Czytając tą książkę z obecnej perspektywy, miałem problem z czytaniem krytyki fantastyki naukowej, wiedząc co przyniosły dzieła powstałe w kolejnych dekadach. Diuna została pierwszy raz wydana w Polsce w 1985 (angielski oryginał w 1965) - w tym samym roku w którym wydano niniejszą ksiażkę, dlatego rozumiem że autor mógł ją przegapić. Podobnie jest z 2001: Odyseją Kosmiczną, która wydana została w Polsce w 1990 (angielski oryginał w 1968). Ale nie da się powiedzieć że Solaris Lema, wydane w 1961, było autorowi nieznane - tym bardziej że Lem jest autorem chyba najczęściej przez Lekiewicza przywoływanym. Lecz mimo to Lekiewicz konstruuje swoje argumenty, na przykładach które mogłyby bez problemu podważyć jego własne tezy. Przez takie decyzje, odbiorca może mieć poczucie naginania przez autora rzeczywistości do przyjętych wcześniej tez.

Czasami subiektywność przechodzi wręcz w nachalne ocenianie - zdażają się wstawki zbieżne z duchem czasów, chwalące socjalizm i wielkość myśli robotniczej. I tutaj nie ma miejsca na dyskusję - autor wprost sugeruje upadek kapitalizmu, czy wyższość literatury krajów socjalistycznych.

Podsumowanie

Filozofia Science Fiction jest pozycją ciekawą. Stylizuje się na popularno-naukową, i ogółem dobrze sobie radzi. Do momentu, kiedy nie radzi sobie całkowicie. I mimo ciekawego tematu, mimo cytatów i przypisów, niesmak subiektywności pozostaje - tak jak po cieście porzeczkowym, które stało zbyt długo nieskonsumowane. Niby według przepisu, niby składniki były dobre, ale najpierw wyszedł zakalec, a później jeszcze sfermentował. Ciekawostka, zawierająca interesujące myśli, jednak trzeba się przygotować na wyzwanie w czasie czytania i brać poprawkę na zmienne wiatry subiektywności.

Poprzednio

Dotychczasowe recenzje:
#28 Vade Mecum - czyli jak w stu stronach przygotować się na śmierć
#23 Liturgiegeist - czyli jak forma odbija ukrytą treść
#21 Karmelowa biel - czyli recenzja rozważań nad Ofiarą w wykonaniu XXwiecznego mnicha
#14 Wcale nie trzeba wchodzić do szafy - recenzja żywotu prawdziwej Łucji z Narnii
#4 Czy dusza jest większa niż Londyn? - recenzja dzieła Aelreda z Rievaulx

W tym sezonie

Co mam w planach, prócz książki, która oczywiście będzie powstawać dalej (już niedługo, coraz bliżej...):

• może przybliżenie postaci różnych ciekawych świętych (chociaż prawdopodobnie byłby to spinoff do głównej serii postów - może inny sposób numeracji?)
• miałem zaległą relację sprzed kilku miesięcy, z wizyty w jednym muzeum - a do listy już teraz dopisała się kolejna, będą więc co najmniej dwie nie-szkockie relacje
• w ostatnim czasie udało mi się przeczytać kilka książek, i będę chciał się z nimi podzielić - jeszcze trzy czekają na swoją kolej
• ludzkość generatywna - jak to rozumiem, i czego potrzebujemy by stać się generatywni społecznie i gatunkowo