Heb je wel eens zo'n Frans aandoend donkerbruin bronzen beeld gezien uit een minstens even donkerbruin en stoffig verleden ? En heb je je dan wel eens afgevraagd: "Waar gaat dit over ? Waarom dit beeld ?"
Ik wel... en ik heb het uitgezocht.
Het werd een zoektocht van allegorieën tot Griekse Mythologie, experts die zich vergissen en zelfs een doorkijkje naar de XVIe eeuwse Engelse toneelschrijver Shakespeare !
Maar laten we beginnen bij het begin : een stoffige "brocante" in het zuiden van Frankrijk...
De brocante
Daar stond ze, midden tussen de oude meubels en prullaria. Ze stond pontificaal op een zuil midden voor de uitstalling. De aanwezige brocanteur (standhouder) had het bordje op de sokkel maar half gelezen, of vergiste zich in de titel. Het beeld heet "Nuit d'été" (Zomernacht) van de beeldhouwer Moreau, en dus niet "Aurore" ("De Dageraad"), zoals de verkoper eerst beweerde.
Na een nauwkeurige inspectie was ik ervan overtuigd dat het authentiek en in sterk vervuilde staat was. De prijs was niet gek en na wat soebatten kon ik het beeld achterin de bus leggen.
"Dans son jus" - schoonmaken !
Een beeld met een laag vuil ("dans son jus", zoals de Fransen zeggen) is op meer manieren aantrekkelijk. Teen eerste weet je zeker dat niet iemand met een schuurspons bezig is geweest om te kijken of ie beeld weer kon laten glimmen.
En ten tweede is het schoonmaken is een fantastische manier om verder kennis te maken. Zelfs wanneer je de tijd neemt bij het kopen en goed kijkt, je mist nog meer dan de helft van alle onderdelen en details.
Na het schoonmaken blijkt het beeld niet bruin te zijn, maar een mooie bronsgroene patina te hebben, met een voet die geelgoud van kleur is. Het is een luxe uitvoering op een draaiende sokkel met een onderrand van gevlamd groene onyx. Het beeld is uitermate gedetailleerd en vrijwel alles is nog intact, met uitzondering van een klein stukje van de pijl en boog van een engeltje. Eigenlijk ongelofelijk na meer dan 100 jaar, twee wereldoorlogen, klimaatveranderingen en een coronacrisis...
Maar waar kijken we naar ?
In eerste instantie zou je kunnen denken aan dansende jongedame op een of ander zomerfestival. Ze ziet er enigszins uit als een hippie, swingend en lijkt er plezier in te hebben. Maar wanneer je wat langer kijkt vallen er steeds meer verbazingwekkende details op:
- De jongedame heeft een dunne jurk aan, die haar lichaamsvormen meer accentueert dan verhult. De jurk valt ruim boven de knie en een (1) schouder is ontbloot, mogelijk omdat de mouw of schouderband gescheurd is.
- Er prijkt een ster op haar hoofd, boven haar voorhoofd
- Ze staat voor of in een dunne maansikkel, met nog meer sterretjes
- Een paar bloemen in haar hand
- Er liggen nog meer bloemen en een soort vruchten op de grond bij haar voeten
- Er schuilt een engeltje met pijl en boog achter haar benen, tussen haar voeten
- Een tweede engeltje lijkt aan haar kleding lijkt te hangen (en heeft zo de jurk gescheurd ?)
- Ze staat op wolken of water, of iets wat daarop lijkt.
Het is mij nog niet meteen duidelijk waarover het hier gaat...
Hulp van Wikipedia, zoekmachines en AI
De naam van het beeld en de beeldhouwer zijn snel gevonden in Wikipedia. Louis Moreau is een telg van de bekende beeldhouwersdynastie Moreau uit het 19e eeuwse Frankrijk - Wikipedia (fr) en Wikipedia (nl).
Louis is de zoon van Auguste en hij leert o.a. van hem en zijn oom Mathurin het vak van beeldhouwer.
Het beeld Nuit d'ete is in 1894 tentoongesteld in Parijs tijdens de "Salon de la Société des artistes français" (expositie van gerenommeerde Franse kunstenaars). - catalogus
We zitten dus in de 19e eeuw en midden in de periode van de Art Nouveau! Dat laatste verklaart in ieder geval het uitbeelden van de vrouwelijke schoonheid in een "swingende" houding. Zowel de schoonheid van de vrouw als de vorm "S" ("contrapose" of ook wel de "zweepslag" genoemd) vormen de signatuur van de Art Nouveau. Verder staat de 19e eeuw bekend voor het gebruik van de allegorie en verwijzingen naar de mythologie uit de Griekse en Romeinse Oudheid. Een allegorie is de weergave van een abstract idee of een fabel door middel van een menselijke figuur. De jonge vrouw beeldt de "zomernacht" uit en we kunnen dus ook op zoek naar een godin of andere mythologische figuren.
Tot mijn verrassing leidde de zoekmachine mij ook naar "Le Songe d'une nuit d'été" - de Franse vertaling van "A Midsummer Night's Dream". Dus ook Shakespeare baseerde zich voor dit bekende toneelstuk op de Mythologie uit de Oudheid. Het levert nog enkele opmerkelijk inzichten op:
- "Midsummer" valt op historisch gezien rond 23 juni, de datum van de zonnewende in Europa en dus eigenlijk de moderne start van de zomer ! De historische start van de zomer viel op May Day (rond 1 mei), die overigens in het stuk van Shakespeare door elkaar gehaald of verweven worden.
- Midsummer werd gevierd met het feest van "Adonia", om de dood van Adonis te herdenken. Adonis de sterfelijke geliefde van de godin Aphrodite (Venus), die in haar armen overlijdt. Volgens de mythologie kleurde zijn bloed de rozen rood... Shakespeare schreef ook daar een gedicht over: "Venus en Adonis".
Al verder zoekend kwam ik erachter dat het begin van de zomer indertijd bepaald werd door de ''conjunctie'' van Venus met de maan. De nieuwe maan is dan dicht bij de ster (planeet) Venus aan de hemel te zien.
Die donkere maanloze nachten waren de tijd van de "Rite of May", waarover ik het volgende te weten kom:
The aforementioned “rite[s] of May” were known to be a “raunchy” affair, “ a time of dangerous sexual excess, when the usually strict rules of propriety and chastity were relaxed.” People, during the summer months, took advantage of, “mild temperatures and the privacy afforded by a shady grove to spend time together with a freedom that would have been impossible in day to day life. Like cultures the world over, pre-modern English people understood the significance of set times in the year when disorderly conduct was permitted—even encouraged—as long as the festive cycle concluded with a return to strait-laced ‘normality’.”
Die zwoele zomernachten zonder maan waren dus het toneel van alles wat verboden was en het daglicht niet kon verdragen... 🍒 🍆🍑 !!!
Het verhaal begint vorm te krijgen. Het lijkt er dus op dat we kijken naar een beeld van Venus, de godin van de liefde en de schoonheid! ChatGPT bevestigt desgevraagd dat Venus vaak afgebeeld wordt met een vijfpuntige ster op het voorhoofd, die de morgenster -de planeet Venus - symboliseert. Verder wordt ze vaak vergezeld door Cupido (Eros) en Antéros, die respectievelijk de verliefdheid en de (serieuze) wederzijdse liefde symboliseren. Ook de rode rozen (en rozenbottels) behoren tot haar attributen als symbolen van de ontluikende en de vruchtbare liefde.
Wat vindt de expert ervan ?
Het geheel lijkt naadloos te kloppen met alle gevonden informatie: we kijken naar Venus, godin van liefde en schoonheid, die in de zwoele zomernachten de liefde verspreidt en doet groeien.
Toch nog even gecheckt in "de bijbel van de 19e eeuwse beeldhouswers" (Les Bronzes du XIXe siecle, Pierre Kjellberg). Het beeld staat er inderdaad in genoemd en even verderop staat zelfs een afbeelding ervan. Maar... in het onderschrift van de afbeelding staat: "Louis Auguste Moreau, «Diane»" ! Diana komt ook uit de Griekse mythologie, maar zij is de godin van de jacht. Heb ik het dan toch helemaal mis ?
Wanneer ik beter kijk naar de afbeelding in het boek, zie ik dat er geen naamplaatje op de sokkel is bevestigd... en... de ster op het voorhoofd ontbreekt ! Waarschijnlijk afgebroken...
De schrijver van het boek heeft het dus moeten doen met wat hij zag. En laat het nou zo zijn dat de maansikkel het symbool is van Diana. Die draagt zij overigens (net als de ster van Venus) meestal in haar haar of op haar voorhoofd.
Ik durf dus te beweren dat het hier gaat om een vergissing van de schrijver als gevolg van de ontbrekende ster en mogelijk verwarrende aanwezigheid van de maansikkel. De engeltjes en de rozen horen zonder twijfel bij Venus en niet bij Diana (die met een boog is uitgerust, en door een hert of honden wordt vergezeld).
Conclusie
Zo'n stoffig donkerbruin beeld geeft - met wat moeite - een interessante doorkijk op onze Europese cultuurgeschiedenis. Het leert mij verhalen over het leven van mensen uit lang vervlogen tijd, die verlangden naar liefde en net als wij betoverd konden worden door een zwoele zomernacht. Een thema wat al in vele verhalen en toneelstukken en van Griekenland tot Engeland heeft geïnspireerd.
Wanneer je het alleen met een "moderne blik" bekijkt, lijkt het beeld afkeurenswaardig. De jonge vrouw is weliswaar niet naakt en haar lichaam heeft natuurlijke proporties. Maar toch: het verbeeldt de vrouw als erotisch object, van wie schoonheid de belangrijkste eigenschap is en wier rol beperkt is tot het brengen van de liefde.
Maar mogen we er met die kennis "van nu" in ons achterhoofd nog wel van genieten van dit werk van Louis Moreau en het verhaal dat hij wilde overbrengen, of moet het beeld op de schroothoop en recycled worden ? Dat laatste is dan wel weer heer duurzaam en modern!
Ik denk er ondertussen nog even over na...
