Temperatura a życie rodziny pszczelej - Tematy Tygodnia

Zanim przejdę do mechanizmów regulacji temperatury, które używają pszczoły, opowiem najpierw o wpływie temperatury. Receptory termiczne pszczół, pozwalają na pomiar temperatury z dokładnością nawet do 0.2*C. Receptory te, zlokalizowane są w wici czułka pszczoły.

Rozwój pszczoły, w temperaturze zbyt niskiej lub zbyt wysokiej według badań, które przeprowadził Jones (2005) prowadzi do zmniejszenia stopnia zapamiętywania oraz pamięci krótkotrwałej. Dzieje się to przez niepoprawny rozwój neuronów. Wykazano również, że robotnice rozwijające się w za niskiej temperaturze miały problemy z przekazywaniem informacji poprzez "taniec pszczół" (dokładniej o tym zjawisku opowiem w innym poście). Optymalna temperatura dla pszczół to ok 34* C. Temperatury powyżej 36* C oraz poniżej 33* C są szkodliwe dla pszczół, w szczególności dla czerwiu pszczelego. Zespół badaczy Helmuta Kovaca (2014) wykazał, że pszczoły udomowione były w stanie przetrwać i pracować jedynie do temperatury 42.8* C.

Z moich obserwacji wynika, iż osoby niezwiązane z tematem pszczół i pszczelarstwa myślą, że to niskie temperatury są najgroźniejsze dla pszczół. Nic bardziej mylnego. W toku ewolucji pszczoły wykształciły bardzo skuteczne mechanizmy chroniące przed niską temperaturą (więcej w dalszej części artykułu). Jeśli chodzi o wysokie temperatury, pszczoły wystawione na pełne słońce w ulach, nie zawsze są w stanie skutecznie przeciwdziałać. Przegrzanie czerwiu prowadzi do jego zamierania, co w przypadku braku pomocy pszczelarza może skutkować rozwijaniem się groźnych chorób zakaźnych. Żeby za bardzo nie dramatyzować, pszczoły mające dostęp do wody są w stanie przetrwać fale upałów. Opowiem teraz o kilku mechanizmach, które stosują.

1. Wentylowanie

Gdy temperatura w gnieździe dochodzi do 36* C, pszczoły zaczynają wentylować gniazdo własnymi skrzydełkami. Ustawiają się w rzędy na wylotku ula i poruszając skrzydełkami, wytwarzają prąd powietrza. Trudno w to uwierzyć, ale podczas upałów, na mojej pasiece pszczoły wentylują tak mocno, że można porównać to do pracy wentylatora pokojowego na pełnej mocy. Jest to na tyle mocny podmuch, że kładzie się trawa przed ulami. Warto dodać, że im większy upał, tym więcej robotnic angażowanych jest jako "wantylatorki". Poniżej film przedstawiający opisany wyżej mechanizm.

Jako ciekawostkę dodam, że na podstawie kierunku (do wewnątrz lub na zewnątrz) wentylowania gniazda, można rozróżnić gatunki pszczoły.

Jeśli wentylowanie gniazda okazuje się nieskuteczne. Pszczoły zaczynają chłodzić gniazdo poprzez odparowania kropel wody. W tym celu przynoszą wodę w wolu, a następnie rozprowadzają cienką warstewkę wody na komórkach i ściankach ula. Dodatkowo robotnice wyciągają języczek z kroplą wody na końcu, w celu odparowania. W ten sposób, w upały może okazać się, że pszczoły wcale nie latają na kwiaty, lecz zbierają jedynie wodę do chłodzenia gniazda.

Kolejnym krokiem, jeśli odparowanie wody staje się nieskuteczne, jest opuszczenie gniazda przez część pszczół. Pszczoły, które opuszczają gniazda, uwiązują się pod wylotkiem, tworząc tzw. "brody". Równocześnie zwiększa się ilość miejsca w gnieździe do wentylacji i odparowywania wody.

Minimalna temperatura, jaką pszczoły potrzebują do lotu to ok. 7* C. Inna kwestia to potrzeba utrzymania stałej temperatury czerwiu. Robotnice ogrzewają gniazdo, wytwarzając ciepło w swym tułowiu. W tym celu wprowadzają w drgania mięśnie tułowia, nie poruszając przy tym skrzydełkami. Według Kleinhenza (2003) robotnice rozgrzewają tułów do 42.5* C, po czym wchodząc do pustych komórek, ogrzewają sąsiednie poczwarki. Oczywiście do tego wszystkiego, pszczoły zużywają pokarm. Dlatego też podczas długotrwałej niepogody, pszczelarz podkarmia rodziny pszczele aby miały dość pokarmu na wykarmienie larw + ogrzanie gniazda. Na okres zimy pszczoły tworzą tzw. kłąb zimowy. Pszczoły tworzą z własnych ciał swego rodzaju kule, która poruszając się w specyficzny sposób, pobiera pokarm wędrując w górę plastra. Najbardziej zewnętrzną warstwę kłębu tworzą ściśle skupione pszczoły. Taka warstwa to od 3 do 7 cm. Temperatura takiej otoczki jest niska i wynosi od 15 do 5* C. Jej zadaniem jest izolacja wnętrza kłębu przed utratą ciepła. W centrum kłębu znajduje się matka pszczela, najważniejsza "osoba" której ewentualna strata oznacza zagładę dla całej rodziny pszczelej. Cały mechanizm utrzymywania temperatury przez kłąb jest dość skomplikowany, w związku z tym postaram się szerzej opisać to w innym poście. Ważną informacją jest natomiast to, że pszczoły nie ogrzewają całej objętości ula, lecz jedynie utrzymują temperaturę w obrębie kłębu.

Na tym miejscu warto obalić do dzisiaj istniejący przesąd wśród pszczelarzy, iż ul na czas zimy należy ocieplać. Ocieplanie ula przynosi więcej szkody pszczołą. Wskutek dużych różnic temperatury, na ściankach ula zaczyna skraplać się woda, co skutkuje większą śmiertelnością pszczół oraz pojawieniem się pleśni. Skutkuje to również zwiększonym zużyciem pokarmu, co może spowodować głód i śmierć rodziny pszczelej.

Na powyższej fotografii widać wyraźnie, iż temperatura wewnątrz ula nie różni się od temperatury na zewnątrz. Jedynie w obrębie kłębu widać "ogień" : )