SUYA DÜŞÜNCE RENKLER: EBRU SANATI
Ebru sanatının ne zaman ve nerede ortaya çıktığı tam olarak bilinmemektedir. Her ne kadar ciltlerinde yan kâğıdı olarak ebru kullanılmış kitaplara rastlansa da bu kitapların tarihi bize kesin bir bilgi veremez. Kitabın ciltlenme veya tamir tarihi kitabın yazılış tarihinden çok sonraları da olabilmektedir. Üzerinde tarihi de belirtilen en eski ebrulu kâğıt, 1554 yılına ait Maliki Deylemi imzalı bir kâğıttır. Ta’lik bir kıtanın bulunduğu bu kâğıtta hafif ebru kullanılmıştır. Hafif ebrunun yapılış merhalesi göz önünde bulundurulduğunda, ebrunun ortaya çıkış tarihini 15. yy’ler diyebiliriz.
Ebrunun çıkış yeri genel görüşe göre Buhara olarak söylenmektedir. Daha sonra İran üzerinden Anadolu’ya gelmiş, tekâmülüne İstanbul’da ermiştir.
Ebru kelimesinin aslı Farsça kökenli olan “ebri” kelimesidir. Farsça ’da” bulutumsu, bulut gibi” anlamlarına geldiği düşünüldüğünde, bu kelimenin ebru sanatına çok uygun düştüğü söylenebilir. Aynı zamanda ebru kelimesinin Farsça “kaş” anlamına geldiğini de bilinmektedir. Avrupalılar ebruyu, mermere benzer damarlar görüldüğü için “mermer kağıdı” olarak adlandırmışlar; Arap âleminde ise ebru “varaku’l mücezza (damarlı kağıt) olarak tanınmıştır.
Ebru, kıvamı artırılmış su üzerine, at kılından yapılmış fırçalar yardımıyla toprak boyaların serpilmesi ile oluşur. Ebru yapan kişiye ebrucu, ebru sanatçısı ya da ebru ustası denilmektedir.
Ebruda Kullanılan Malzemeler
Boyalar:
Ebru sanatında kullanılan boyaların asit ve kazein içermemesi gerekmektedir. Bu boyalar suda erimeyen ve güneşte solmayan doğal boyalardır. Bu boyaları ebrucu bizzat kendisi hazırlar. Boyaları düzgün bir mermer üzerinde, dest-i seng (el taşı) denilen hususi şekilli bir mermer ile boyanın cinsine göre yaklaşık üç dört saat sabırla ezer. Boyaların incelme işi bittikten sonra, ana kap denilen kaplara her renk ayrı ayrı konulur.
Kitre:
Anadolu’da yetişen geven otlarının gövdelerinden sızıp havada katılaşan, beyaz veya krem rengi plakalara denir. Kitre boyaların serpileceği suyun kıvamını artırıp ona yapışkan bir özellik kazandırır. Günümüzde kitre yerine hazırlanması daha kolay olan denizkadayıfı gibi maddeler de kullanılmaktadır.
Sığır ödü: Kitreli suyun üzerinde boyaların çökmeden durmasını sağlamak için, yüzeyde gerilim oluşturan sığır ödü kullanılır. Her ne kadar kokusu kötü olsa da sığır ödü ebrucular için kaçınılmazdır.
Fırça:
Ebrucu fırçalarını bizzat kendisi hazırlar. Fırça atın kuyruğundan elde edilen kılların gül dalına sarılması ile oluşturulur. Gül dalına sarılmasının nedeni gül dalının esnek ve dayanıklı olmasıdır. Ayrıca gül dalı tercih edilmesinde ebru ustası rahmetli Necmeddin Okyay’ın ebruculuğunun yanında iyi bir gül yetiştiricisi olmasının da etkisi vardır.
Diğer malzemeler:
Kitrenin içine koyulacağı kaba tekne denir. Tekne çinko, çelik, galvaniz ya da budaklı çamdan imal edilir. Dikdörtgen şeklinde olan teknenin derinliği 6cm kadar olmalıdır. Ebatları ise kullanılacak kâğıda göre değişebilmektedir.
Sıvı üzerine boyalar damlatmak, damlatılan boyalara şekil vermek için kullanılan çeşitli kalınlıklardaki iğnelerden, tellerden yapılan malzemelere “biz” denir. Taraklı ebru yapımında ise 2, 3, 4, 5, 6, 7, 9 mm gibi değişik diş aralıklarına sahip taraklar kullanılır.
Genellikle battal ebru yapımında veya neftli ebruda atılan boyalara üç boyutlu, küremsi şekiller vermesi için doğal neft kullanılır.
Ebru Çeşitleri
Ebru sanatı Necmeddin Okyay ile çeşitlilik kazanıp daha da gelişmiştir. Her ne kadar merhum Necmeddin Okyay’dan önce çiçek denemeleri olsa da çiçekli ebruyu ebru sanatına kazandıran odur. Ayrıca akkase ebru dediğimiz yazılı ebrudaki çalışmaları da ebru sanatı için çok mühimdir. Üstadın öğrencisi Mustafa Düzgünman ise çiçekli ebruya papatya ebrusunu ilave etmiştir. Fakat ebru dediğimizde akla ilk gelen battal ebrudur. Battal ebru boyaları fırçalar yardımıyla tekneye belli bir düzene göre atıp biz veya tarak gibi bir şeyle boyalara müdahale etmeden elde edilen ebrudur. Bir ebrucunun en iyi bilmesi gereken ebru çeşididir. Bir ebrucunun ustalığı battal ebrularından belli olur. Merhum Mustafa Düzgünman’ın “Battal ebru, ebrunun ilk mektebidir.” sözü bu düşünceyi kanıtlamaktadır. Battal ebrunun üzerinde biz ve tarak ile şekiller oluşturarak gel-git ebru, şal ebru, bülbülyuvası, taraklı ebru gibi ebrular elde edilmektedir. İlk defa Ayasofya hatibi Mehmet Efendi tarafından 18.yy’ larda yapılan, birkaç farklı renkte boyaların üst üste damlatılarak, biz yardımıyla yürek, yıldız, çarkıfelek gibi şekillerin oluşturulması sonucu elde edilen ebruya “hatip ebru” denilmektedir. Hatip ebru ve çiçekli ebruya zemin oluşturmak için yapılan ebru ise zemin ebrusudur. Üzerine hat ve tezhip çalışmaları yapılması için daha sulu ve ödlü boyalarla yapılan ebruya da hafif ebru denir. Bunlardan başka farklı tekniklerle yapılan kumlu, kılçıklı, dalgalı, akkase gibi ebru çeşitleri vardır.
Sonuç Olarak Ebru
Sonuç olarak ebru, Türk İslam kültürünün kâğıda yansımış halidir. Estetik zevkimizi ortaya koyan en önemli sanatlarımızdan biridir. Şebek Efendi, Hatip Efendi, Ethem Efendi, Sami Efendi gibi üstatlarla günümüze kadar gelmiş, Necmeddin Okyay ve Mustafa Düzgünmanlarla tekâmüle ermiştir. Günümüzde ebruya olan ilgi artmış ve ebru ile uğraşanlar çoğalmıştır. Maalesef bu ilgiyle beraber ebru sanatı, ustalarımızın bize bıraktığı gelenekten uzaklaşmaya başlamıştır. Ebru sanatı ile uğraşan birçok kişi kendisine “ebruzen” gibi bir sıfat takarak ebru sanatının bozulmasına neden olmaktadır. Bununla beraber halen gelenek yolundan giden, ebru sanatının aslının bozulmaması için çabalayan, manifestolar yazan ebrucularımız yok değildir. Bu ebru geleneğinin geleceğe aktarılacağından ümitvarız. Yazımı Mustafa Düzgünman’ın bir dörtlüğü ile bitirmek istiyorum.
“ Besmeleyle tezgâh açıp ebru yapan kişiyiz,
Fırça ile su üstünde hüner satan kişiyiz,
Üstadımız Özbek şeyhi hem Necmeddin Hoca’dır,
Büyüklere boyun kesip Hakka tapan kişiyiz.”
Metin, fotoğraflar ve ebrular şahsıma aittir.
Değerli yorumlarınızı ve beğenilerinizi bekliyorum.
