| 🇬🇧 [en] | 🇫🇷 [fr] | 🇳🇱 [nl] |
|---|
Regelmatig loop ik langs een standbeeldje van Fortuna; ik groet haar altijd vriendelijk. We zijn niet bijgelovig, maar bij Fortuna - de godin van het fortuin, het geluk - kan dat nooit kwaad en je weet maar nooit...
Geluk en ongeluk houden de mens al eeuwen bezig. Behalve een enorme lijst spreekwoorden en gezegde over geluk, leverde dat ook enige goden of godinnen op. Zo had Griekland Tyche, de Romeinen hoopten op Fortuna en de Japanners zijn gezegend met zeven (!) Shichi Fukuji (geluksgoden).
Wij hebben hier dus te maken met de Romeinse versie van het fortuin, die in de XIXe eeuw in Frankrijk op vakkundige wijze in brons is vereeuwigd.
Waar kijken we naar?
Het beeld laat in eerste instantie weinig te raden over deze keer. Het is op de sokkel duidelijk ondertekend door "Moreau-Vauthier" en het jaartal "1878" staat erbij. We zitten dus nog ruim 10 jaar voor de hoogtijdagen van de Art-Nouveau. Toch is zowel van voren als van de zijkant is de zo kenmerkende dynamische compositie in de vorm van een grote "S" al duidelijk zichtbaar. De vrouwelijke schoonheid (ook zo typerend voor de Art-Nouveau) in wapperende kledij is duidelijk in volle beweging.
Tevens is er een naam van de bekende Parijse "fondeur" (bronsgieter) "F. (Ferdinand) Barbedienne" op de voet aangebracht.
Daarbij is er een "cachet" aangebracht waarop vermeld staat : "réduction mécanique d’Achille Collas". Het "ambacht" krijgt duidelijk veel aandacht en dus plaats op het beeld. Daarover later meer.
Een bordje of gravering met de titel van het beeld ontbreekt echter. Maar al had de verkoper het er niet bij verteld, je moet wel van heel ver komen wil je dat niet kunnen raden ! De symboliek druipt als het ware van het beeld af en de "Hoorn de overvloeds" maakt direct duidelijk dat het hier om Vrouwe Fortuna moet gaan.
Het beeld staat ook genoemd in "de bronsbijbel" op p. 518*. Het betreft "La Fortune" van Augustin Jean Moreau (1831-1893). Hij voegde de naam van zijn moeder - Vauthier - toe aan zijn eigen naam om zich te onderscheiden van de dynastie Moreau's die indertijd ook veel succes had in de beeldhouwkunst. Augustin was nog aardig bij de tijd, want hij heeft dit beeld gemaakt in de "stijl van de jeugd" (Jugendstil), toen hij al richting de 50 ging.
* Referentie: "Les bronzes de XIX-ième siecle, Dictionnaire des sculpteurs", Pierre Kjellberg, 1987.
Symboliek
 |  |  |  |
|---|---|---|---|
| De hoorn | Het roer | Het wiel | De globe |
De afgebeelde dame heeft een viertal attributen die symbool staan, of eigenschappen weergeven van "Het Fortuin":
- Met de rechter hand heft ze de -al genoemde- overlopende "hoorn des overvloeds" hoog in de lucht
- In haar linkerhand houdt ze een soort spaan vast, wat een roer blijkt te zijn
- Zij staat op een wiel waaraan vleugels zijn bevestigd.
- Het geheel is geplaatst op een (wereld)bol of globe
Wat kunnen we te weten komen over deze attributen en waar ze voor staan ? Even zoeken op internet geeft vele bronnen met het onderstaande als resultaat.
Fortuna en haar allegorische attributen
In de allegorische beeldhouwkunst is Fortuna (of het Geluk) de personificatie van het toeval, het lot en het geluk, vaak afgebeeld als een grillige, onstabiele, zelfs blinde vrouw. Haar visuele attributen zijn symbolen die ons helpen de veranderlijke aard van het menselijk geluk beter te begrijpen.
1 - De hoorn des overvloeds
De hoorn des overvloeds, gevuld met fruit of rijkdommen, is een klassiek symbool van welvaart en goddelijke vrijgevigheid. In de handen van Fortuna laat ze zien dat ze rijkdom, succes en geluk kan uitdelen, maar deze ook zonder waarschuwing weer kan wegnemen.
2 - Het roer
Het roer is een symbool van richting en begeleiding. In de handen van Fortuna betekent het dat zij de menselijke gebeurtenissen naar eigen goeddunken stuurt, zoals een stuurman een schip bestuurt. Dit roept het beeld op van onzekere navigatie, waarbij het lot zonder duidelijke logica de koers bepaalt.
3 - Het wiel
Het rad van fortuin symboliseert het cyclische karakter van het lot. Het herinnert ons eraan dat het menselijk leven onderhevig is aan ups en downs: wie vandaag aan de top staat, kan morgen ten val komen. Dit wiel drukt de instabiliteit en onvoorspelbaarheid van het menselijk bestaan uit.
4 - De wereldbol
De wereldbol, die Fortuna soms vasthoudt of waarop ze balanceert, vertegenwoordigt de wereld of de aardse macht. Hij kan ook de instabiliteit van de wereld symboliseren, die onder de voeten van Fortuna voortrolt, waarmee wordt aangetoond dat niets stabiel is onder haar invloed.
Er is nog een vijfde attribuut, maar deze is door Augustin Moreau niet gebruikt en afgebeeld: De Boeg.
5 - De boeg van het schip
De boeg versterkt het idee van de reis van het leven, onderworpen aan de grillen van de zee en de wind, die Fortuna belichaamt. Het suggereert dat het menselijk bestaan vergelijkbaar is met een kwetsbaar schip dat voortgaat op de golven van het lot dat Fortuna beheerst.
De boodschap is - ook zonder die boeg - overduidelijk: Fortuna is een onberekenbare en wispelturig dame !
Het ambacht van het bronsgieten
In de Art-Nouveau is er een gelijkwaardige verhouding en waardering voor het creatieve proces van de kunstenaar en de de ambachtelijke uitvoering van het uiteindelijke werk. Ook het reproduceren van het originele kunstwerk om het goedkoper en dus bereikbaar te maken voor meer mensen is een nieuw idee van deze stroming. Dat er daarmee goed geld te verdienen valt is natuurlijk geen bijzaak.
Het brons gieten is een manier van reproduceren die in de XIXe eeuw niet alleen op industriële maar ook op ambachtelijke wijze sterk ontwikkelt.
En omdat op dit beeld zo overduidelijk de bronsgieter en het procedee van de "reduction mécanique" is vermeld, ben ik ook nieuwsgierig geworden naar de manier waarop het beeld tot stand is gekomen. En dat blijkt veel ingewikkelder dan ik had gedacht.
- Het maken van het origineel
- Het maken van de ruwe reproductie
- Nabewerkingen
Het bedenken en maken van het origineel gebeurt door de beeldhouwer (en zijn of haar assistenten). Het origineel kan in steen (marmer, albast) worden gemaakt, maar ook in minder duurzame materialen, zoals gips, klei of hout. Voor de duidelijkheid; het direct een beeld in brons maken (zagen, hakken, slijpen, vijlen...) is vrijwel onmogelijk ! Een bronzen beeld is dus altijd een reproductie ! Zo staat het origineel van onze Fortuna, gehouwen in marmer, in het museum d'Orsay in Parijs.
Nadat de kunstenaar zijn creatie heeft afgeleverd, komt het ambachtelijke werk. Hier een korte samenvatting van de stappen volgens de "cire perdu" (bijenwas!) methode :
- Het maken van een verwijderbare mal van klei of gips om het origineel
- Een laag bijenwas aanbrengen aan de binnenkant van de mal, nadat het origineel eruit is gehaald
- De binnenkant verder opvullen met bijv. gips of zand (de "kern")
- De buitenste mal weer losmaken (en bewaren voor de volgende reproductie)
- De was bijwerken en kleine details aanbrengen
- Met was "gietbuisjes" aanbrengen op de kopie van bijenwas (en gips)
- De kopie (met gietbuisjes) opnieuw geheel inpakken in gips
- De dunne laag bijenwas van het beeld (en de gietbuisjes) laten smelten en weglopen
- De ontstane holle ruimte via de gietbuisjes volgieten met gesmolten brons
- Na afkoeling de gipsen buitenkant en de kern verwijderen
Volg je het nog? Je hebt nu een ruwe (holle) bronzen reproductie van het origineel, maar het werk is nog niet klaar...! De nabewerking is minstens even belangrijk en vergt weer hele eigen ambachtelijke vaardigheden. De nabewerking bestaat uit:
- Het verwijderen (zagen, slijpen, vijlen) van de gietbuisjes en oneffenheden op het oppervlak
- Het ciseleren (beitelen) van het oppervlak om structuur en details aan te brengen
- Het vergulden of patineren van het oppervlak om glans en/of kleur te geven
Eindelijk, we zijn klaar en hebben een reproductie... En... dit is dus de verkorte weergave van het proces! De genoemde "reduction mécanique" om van het (grote) origineel van de beeldhouwer eerst een natuurgetrouwe maar kleinere kopie te maken heb ik jullie nog bespaard ! Om nog maar te zwijgen van beelden die je niet in 1x kunt gieten en waarvan je de stukken achteraf nog aan elkaar moet "lassen"... (zie foto midden hieronder)
 |  |  |
|---|---|---|
| Zeer fijne ciselering (detaillering) van vingers en ornamenten | Vrijwel onzichtbare lasnaad in de arm | twee kleuren: bruine patine met vergulde details |
Dit alles overziend, denk ik dat de eerder vermeldde Ferdinand Barbedienne (de "fondeur", bronsgieter) zijn naam op het beeld en zijn plaats in de geschiedenis wel heeft verdiend.
Conclusie: Leve de "Arts & Crafts"!
In het Engels spreekt men van de "Arts & Crafts"-beweging in plaats van "Art Nouveau"; het "Ambacht" staat op gelijke voet, naast de "Kunst". Ik denk dat dit aspect van de Art Nouveau in dit bronzen beeld van Fortuna heel goed tot zijn recht komt. Het dynamische ontwerp gebaseerd op oude ideeën en symbolen van Augustin Moreau op schitterende manier in brons gerealiseerd door Ferdinand Barbedienne (met hulp van Collas, post mortem).
Het idee, het ontwerp en de realisatie zijn allemaal nodig om een kunstwerk tot stand te brengen. Ik denk dat de samenwerking tussen kunst en ambacht ook bijdraagt aan het fortuin (zowel in geld als geluk uitgedrukt) van alle betrokkenen. Maar dat zijn wellicht romantische idealen en dromen van een oude vent...
Eigenlijk is de blog hier afgelopen, maar hieronder nog een paar toegiften voor wie er nog niet genoeg van heeft !
Verder kijken
Deze video legt het proces van brons gieten in minder dan 5 minuten uit. Het nabewerken komt niet aan de orde.
Een uitgebreidere video
Toegift: Spreekwoorden & gezegden
Het (on)geluk schuilt in een klein hoekje;
- Men kan nooit weten hoe het ons onverwachts komt begunstigen
Des enen geluk is des anderen ongeluk
- De vooruitgang van de ene heeft dikwijls de achteruitgang
Het geluk huist zelden onder vergulde gewelven
- Rijkdom is niet altijd een waarborg voor geluk
Het geluk staat niet stil voor iemands deur
- Men moet van de gunstige gelegenheid gebruik maken
Scherven brengen geluk
- Na ongeluk volgt meestal voorspoed
Geen ongeluk zó groot of er is altijd nog wel een geluk bij -
** Alles heeft ook nog een goede zijde. Vgl. Plinius de Oudere, Historia Naturalis (27, 3: 9), ‘Malum nullum est sine aliquo bono
| 🇬🇧 [en] | 🇫🇷 [fr] | 🇳🇱 [nl] |
|---|