Welke regering is de beste? Die regering die ons leert onszelf te regeren. - J.W. GOETHE

Democratische vermoeidheid

Een fundamenteel principe in de democratie is het recht om gehoord te worden. Steeds meer mensen zijn echter van mening dat hun stem er niet meer toe doet. We lijden onder het Democratisch Vermoeidheidssyndroom. Burgers voelen zich machteloos en zien dat de democratie is gereduceerd tot vierjaarlijkse verkiezingen, die doodlopen in een gigantisch mediacircus en weinig met politiek te maken hebben. Het aantal leden van politieke partijen loopt al jaren terug en de opkomst bij verkiezingen is dramatisch laag.

Dat er sprake is van een collectieve democratische vermoeidheid betekent niet dat burgers hun stem niet belangrijk vinden. Er is geen verminderde interesse in de politiek, maar wel in de manier waarop die wordt georganiseerd. Het vertrouwen in de instituties van de representatieve democratie ontbreekt. Naast een gebrek aan vertrouwen, is een belangrijke oorzaak van democratische vermoeidheid dat burgers tegenwoordig niet over de noodzakelijke instrumenten beschikken om hun politieke stem te verspreiden en kracht bij te zetten.

Een verouderd systeem

Natuurlijk is er het internet en social media om ideeën uit te wisselen en met elkaar in contact te komen. Nog nooit is het zo makkelijk geweest om je stem te laten horen. Maar de werkelijk ligt anders. Het internet en social media hebben met name bijgedragen aan de fragmentatie van het politieke landschap. Nieuwe fenomenen op het internet, zoals fake news en filter bubbles, vormen bovendien een reële bedreiging voor de houdbaarheid van de democratie.

Toch biedt het internet ongekende mogelijkheden om democratische participatie te vernieuwen. En dat is hard nodig. De realiteit is dat het democratisch proces totaal gedateerd is en niet meer in lijn ligt met de huidige informatietechnologie. Het is op z’n minst merkwaardig dat we werkelijk alles digitaal en online doen, maar zodra het over stemrecht en politieke inspraak gaat, stappen we (met pen en papier) de tijdmachine in terug naar de 19de eeuw.

Als 21e-eeuwse burgers zijn we aangewezen op 19e-eeuwse democratische instituties, die ooit gebouwd zijn op een informatietechnologie uit de 15e eeuw. Het is inmiddels duidelijk dat de Nederlandse politieke en bestuurlijke stelsels niet meer aansluiten op de eisen die de huidige samenleving stelt.Het is daarom hoogtijd dat democratische participatie kennis maakt met het digitale landschap van de 21e eeuw. Twee nieuwe ideeën staan hierbij centraal: liquid democracy en blockchain-technologie.

Liquid democracy

Liquid democracy of vloeibare democratie bestaat uit een mix van directe en representatieve democratie. Het idee is simpel. Burgers mogen voor ieder beleidsvoorstel kiezen of ze zelf meestemmen óf hun stem delegeren. Mensen zullen immers niet altijd zin of tijd hebben om zich volledig te verdiepen in een onderwerp. Een stem kan zowel gedelegeerd worden aan een vertrouwd persoon in de sociale omgeving of aan een prominent figuur in de samenleving. In de deze animatie wordt het concept verder uitgelegd.

Ik hoor je al denken: ‘leuk idee idee hoor, maar digitaal stemmen is toch dom en onveilig?’. Dat klopt. Digitaal stemmen bij Rotterdams referendum is ‘dom en onveilig’, kopte de Volkskrant op 4 juli 2016. Het risico is bijvoorbeeld groot dat kwaadaardige software de stemmen manipuleert. Data die op een centrale plek worden verzameld en opgeslagen zijn simpelweg heel gevoelig voor inbreuk en lekken.

Door deze technische kwetsbaarheden, in combinatie met het feit dat er weinig aandacht in de media is voor democratische vernieuwing, is vloeibare democratie nooit van de grond gekomen. Nu is er uit onverwachte hoek een mogelijke oplossing gevonden: Bitcoin. Hoewel het virtuele muntje op zichzelf interessant is, gaat het eigenlijk om het onderliggende systeem die het mogelijk maakt om peer to peer bitcoins naar elkaar te versturen. Deze digitale infrastructuur wordt ook wel blockchain-technologie genoemd.

Blockchain

De (bitcoin) blockchain is vergelijkbaar met een publiek toegankelijk boekhoudsysteem. Het functioneert als een decentrale database waarop iedereen mag lezen en schrijven, met de garantie dat er niet met de inhoud wordt gesjoemeld.Dat werkt als volgt. Via een netwerk van computers wordt er continue een gezamenlijke database bijgehouden. Een nieuwe toevoeging (of transactie) in de database moet door het netwerk worden goedgekeurd met een ingewikkelde rekensom. Wanneer een set van transacties, ook wel een ‘blok’ genoemd, wordt goedgekeurd krijgt het een uniek identificatienummer. Elke volgende set van transacties bezit een nieuw nummer met daarin een cryptografische verwijzing naar het vorige blok.

Op die manier ontstaat er een ketting van blokken; vandaar de naam blockchain. Eenmaal opgeslagen is het praktisch onmogelijk om met de inhoud van een transactie te knoeien. Wanneer je dat wel zou proberen worden alle identificatienummers (en daarmee de verwijzingen) ongeldig en is de ketting verbroken. Om het systeem te hacken zou een dief, met ander woorden, niet in één huis moeten inbreken, maar in alle huizen uit het dorp. Tegelijkertijd. Terwijl iedereen uit het dorp meekijkt. Geen makkelijke opgaven.

Wat de blockchain een bijzonder concept maakt is dat er geen centrale instantie nodig is om de integriteit van de database te waarborgen. Een vertrouwde derde partij inschakelen om een transactie uit te voeren is overbodig geworden. Vertrouwen is hiermee decentraal gedigitaliseerd. Zodoende is het mogelijk om geld, zoals een Bitcoin, volledig veilig en transparant naar elkaar te sturen zonder tussenkomst van een bank.

Hoewel blockchain revolutionair is voor de financiële sector blijft het hier niet bij. Zo kan blockchain-technologie ook gebruikt worden om medische informatie over patiënten op een veilige manier samen te brengen, om wind- en zonne-energie uit eigen installaties gemakkelijk door te verkopen en om digitaal een politieke stem uit te brengen. In de onderstaande infographic van pwc worden de toepassingen van de blockchain verder geïllustreerd.

Blockchain Liquid Democracy

Liquid democracy biedt het raamwerk om collectieve besluitvorming te organiseren, waarin alle burgers een actieve rol kunnen spelen. Blockchain-technologie zorgt ervoor dat alle data die hierbij nodig is, veilig wordt opgeslagen en openbaar toegankelijk is voor iedereen. Wanneer liquid democracy en blockchain-technologie bij elkaar worden gebracht ontstaat er een ware synergie waarmee democratische participatie van onderop vernieuwd kan worden.

Een van de eerste initiatieven die bouwt aan de infrastructuur voor een blockchain liquid democracy is initiatief Democracy Earth. Via hun webapplicatie Sovereign kunnen gebruikers direct op specifieke beleidsmaatregelen stemmen, of hun stem delegeren aan een ander via een peer to peer netwerk. Doordat de stemmen op de blockchain worden vastgelegd zijn ze censuur vrij en kan iedereen op elk moment de stemmen controleren.

Met stemmen rommelen om de uitslag van een verkiezing te manipuleren is daarmee verleden tijd. Een verkiezing verbieden, zoals de Spaanse regering onlangs probeerde in Catalonië, zou met Sovereign onmogelijk zijn. Burgers kunnen onafhankelijk (en zonder een centrale autoriteit) hun stem laten horen en zich gemakkelijk verenigen onder één gezamenlijk doel. Sovereign is een duidelijk voorbeeld van de wijze waarop een digitaal middel kan helpen met het vergroten van zeggenschap en invloed van burgers binnen het democratische proces.

Wat de webapplicatie verder uniek maakt is dat het systeem schaalbaar is naar elk niveau. Zowel op lokaal, regionaal, nationaal als op internationaal niveau is liquid democracy te implementeren. De missie van Democracy.Earth is dan ook om deze vorm van digitale democratie wereldwijd beschikbaar te stellen.

Liquid democracy op basis van blockchain-technologie gaat verder dan alleen een stem uitbrengen bij een verkiezing of een referendum. Dankzij de eigenschappen van de blockchain is het ook mogelijk om politieke afspraken, beleid en zelfs wetten vast te leggen in het digitale publieke domein.

Blockchain Projects is een Nederlands initiatief van de overheid die op nationaal en internationaal niveau onderzoekt hoe bestuurlijke, administratieve en economische activiteiten op de blockchain georganiseerd kunnen worden. Via zogenaamde ‘slimme overeenkomsten’ kunnen allerlei bureaucratische zaken worden versimpeld en geautomatiseerd: van de digitalisering van het kadaster, tot bij aan de uitgifte van paspoorten en de verstrekking van subsidies. Deze ontwikkelingen gaan razendsnel. Einde 2017 zijn een tiental gemeenten al aan de slag met verschillende blockchain-experimenten.

Antigif tegen democratische vermoeidheid syndroom

In een blockchain liquid democracy gaat het niet alleen over het slimmer en eenvoudiger organiseren van vertrouwelijke processen, maar ook over het realiseren van transparantie binnen de overheid. Aangezien beleid, wetten en financiering tegelijkertijd vastgelegd kunnen worden in slimme overeenkomsten, is het vrijwel onmogelijk om ongemerkt geld weg te sluizen of weg te komen met wanbeheer. Alle burgers hebben inzicht in wat er met publieke middelen gebeurt en de hoe die worden ingezet. In deze context is het uiteindelijk denkbaar dat politici en bestuurders beoordeeld kunnen worden, niet op basis van wat ze zeggen te gaan doen, maar op grond van hun effectiviteit en integriteit.

Doordat slimme overeenkomsten op de blockchain als een bestuurlijke en politieke bibliotheek kan werken, zijn burgers veel beter in staat om geïnformeerde meningen te vormen over de huidige ontwikkelingen op het gebied van beleid en wetgeving. Openbare informatie wordt dan ook echt openbaar en toegankelijk voor iedereen. In het verlengde hiervan biedt liquid democracy vervolgens het politieke systeem om met elkaar — direct of indirect — invloed uit te oefenen op onderwerpen die ons als burgers rechtstreeks aangaan.

Hoewel blockchain liquid democracy niet de oplossing is voor alle bestuurlijke en politieke problemen, maakt deze technologie het mogelijk voor burgers om écht mee te doen aan het democratisch proces en vormt het een antigif tegen het democratische vermoeidheid syndroom. Meepraten, meedenken en meebeslissen over het oplossen van maatschappelijke problemen, op zowel lokaal, regionaal als nationaal niveau is niet alleen mogelijk, maar ook noodzakelijk.

De democratie mag niet uitbesteed worden aan een kleine politieke elite in Den Haag. Door politieke inspraak in lijn te brengen met de huidige informatietechnologie, worden burgers in staat gesteld om hun democratische rol opnieuw vorm te geven. De combinatie van liquid democracy en blockchain-technologie brengt op die wijze de democratie weer terug waar het eigenlijk thuishoort. In de handen van de demos.

Dit artikel is origineel geplaatst op www.blockchaindemocracy.nl